Түркістан облысында жаңбыр шақыру: ғылым мен агрономияның тоғысуы

Қазақстанның оңтүстігіндегі егін даласы бұрыннан су тапшылығымен күресіп келеді. Арал теңізінің тартылуынан бастау алған экологиялық апат, климаттың өзгеруі салдарынан жыл сайын күшейіп отырған құрғақшылық, сондай-ақ жер асты суларының деңгейінің төмендеуі — мұның бәрі Түркістан облысының аграрлық секторын айрықша осал жағдайға қалдырып отыр. Осы ауыр жағдайда облыс билігі бірнеше жыл бұрын ауа райын реттеудің жасанды тәсілдеріне назар аудара бастаған еді. 2 маусым 2026 жылы облыстық атқарушы орган жауын-шашынды жасанды ұлғайту жобасы бойынша ресми түсініктеме таратты және оны жүргізу жағдайлары туралы қоғамдық пікірталасқа нүкте қоюға тырысты.
Мәлімдемеге сәйкес, жауын-шашынды жасанды ұлғайту жұмыстары Отырар ауданының солтүстік-батыс бөлігінде, сондай-ақ Созақ ауданының орталық және солтүстік аумақтарында жүргізілді. Жұмыстар Төтенше жағдайлар басқармасы, Ауыл шаруашылығы басқармасы және «Қазгидромет» республикалық мемлекеттік кәсіпорнымен бірлесіп жасалған өтінімнің негізінде іске асырылды. Ресми хабарламада атап өтілгендей, бұл технология жаңадан бұлт жасамайды — ол тек табиғи жолмен қалыптасқан бұлт массивтері болған кезде ғана қолданылады. Ұшақ бұлттардың ішіне көтеріліп, табиғи тұздарға негізделген арнайы жаратылысқа зиянсыз реагенттерді шашады, бұл бөлшектер су молекулаларының бірігуіне септігін тигізіп, жауын-шашын ықтималдығын арттырады.
Жобаның маңыздылығын түсіну үшін аймақтың аграрлық жағдайына тереңірек үңілу қажет. Түркістан облысы Қазақстандағы ең ірі ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болып саналады: мұнда бидай, мақта, қант қызылшасы, бақша дақылдары мен жеміс-жидектер өсіріледі. Алайда соңғы он жылда жауын-шашын мөлшері орташа жылдық нормадан 20-30 пайызға төмендеп, суармалы жер алқаптарындағы су тапшылығы ауқымды экономикалық шығындарға алып келді. Облыс бойынша 2025 жылдың деректері бойынша ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы көлемі алдыңғы жылмен салыстырғанда 12 пайызға қысқарды. Бұл сандардың артында мыңдаған шаруа қожалықтарының сынған тірлігі, отбасы бюджеттерінің тарылуы жатыр.
«Қазгидромет» мекемесінің метеорологы Серік Байқожаевтың пікірінше, жасанды жауын-шашын технологиясы дүниежүзіндегі құрғақ аймақтарда ондаған жылдан бері сәтті қолданылып келеді. «АҚШ, Қытай, Израиль сияқты елдер бұл технологияны суармалы егіншіліктің су тапшылығын жеңілдету үшін кеңінен пайдаланады. Дұрыс метеорологиялық жағдайда жауын-шашын мөлшерін 15-20 пайызға арттыруға болады. Бұл ұсақ-түйек нәтиже емес — мыңдаған гектар жердің егіні үшін шешуші айырмашылық», — дейді ол. Реагенттердің экологиялық қауіпсіздігіне қатысты да ғалым нақты тұжырым жасайды: негізінен күміс иодиді мен кальций хлоридіне негізделген осы заттар адам денсаулығына, жануарлар дүниесіне және топырақ жамылғысына теріс әсер тигізбейді деп есептеледі.
Алайда жобаның жарияланымы қоғамдық алаңдаушылықсыз өтпеді. Соңғы апталарда әлеуметтік желілерде жауын-шашынды жасанды ұлғайтумен байланыстырылған дақылдардың зардап шегуі туралы хабарламалар кең таралды. Кейбір шаруалар күтпеген орында жауын жауып, егін шаруашылығына нұқсан келтірді деп мәлімдеді. Ресми хабарламада бұл мәселелерге де тікелей жауап берілді: жергілікті оқшауланған сипаттағы жеңіл және орташа жауын-шашын тіркелгені мойындалды, бірақ оның ауыл шаруашылығы дақылдарына зиян тигізді деген сілтемелер жоққа шығарылды. Отырар ауданының тұрғыны, бақша шаруашылығымен айналысатын Бақытгүл Нұрланова: «Менің жерімде жауын жауды, бірақ ол дақылдарыма пайда болды. Мен мемлекеттің бұл ісін қолдаймын — су болмаса, егін де болмайды», — дейді.
Ресми мәлімдемеде жобаның ауқымы туралы да маңызды нақтылама бар: жасанды жауын-шашын облыс бойынша жалпы ауа райын басқаруға арналмаған және ірі атмосфералық фронттарға ешқандай ықпал ете алмайды. Бұл технологияның мүмкіндіктері мен шектеулерін нақты белгілейтін маңызды ескерту. Кейде бұқаралық ақпарат құралдарында немесе әлеуметтік желілерде «ауа райын толықтай бақылауға болады» деген асыра сенімді пікірлер тарайды, бірақ ғалымдар мұндай тұжырымды ертеден жоққа шығарып келеді. Реттеуге болатыны — тек бар бұлттың жауын беру мүмкіндігін ұлғайту ғана.
Болашаққа қарайтын болсақ, Түркістан облысы үшін жасанды жауын-шашын технологиясы тек бір маусымдық шара емес, ұзақ мерзімді стратегиялық бағыттың бөлігі болуы тиіс деп есептейді эксперттер. Климаттың өзгеруі жағдайында суды дәл басқару, тамшылатып суару жүйелерін дамыту және жасанды жауын-шашын жобаларын кешенді пайдалану аграрлық секторды тұрақты ете алады. Ауыл шаруашылығы саласының сарапшысы Әсел Досова: «Бізге тек жаңбыр шақыру технологиясы емес, суды үнемдейтін толық агроэкожүйе керек. Жасанды жауын-шашын соның бір тетігі ғана, бірақ маңызды тетік», — деп атап өтеді.
Ресми хабарламаның өзі де — мемлекеттің ашықтыққа ұмтылысының белгісі. Жобаны жүргізу барысында туындаған алаңдаушылықтарға уақытылы жауап беріп, технологияның ғылыми негіздерін түсіндіру — бұл қоғаммен тиімді диалог орнатудың дұрыс үлгісі. Алдағы айларда жауын-шашынды жасанды ұлғайту жұмыстарының нәтижелерін «Қазгидромет» мен ауыл шаруашылығы мекемелері қорытындылайды деп күтілуде. Осы деректер болашақта жобаны кеңейту немесе одан бас тарту туралы шешімнің негізіне айналады. Түркістан даласындағы шаруалар болса, аспаннан тек жақсылық — мол жауын мен молшылық тілейді.