Шымкент каналдарына су жіберілді: аптап ыстықпен күрестің жаңа кезеңі

Қазақстанның оңтүстік өңірі тағы да жазғы аптап ыстықтың сынына тап болды. 23 тамыз 2026 жылы Шымкент қаласы бойынша тиісті мекемелер тұрғындарға қолайлы микроклимат қалыптастыру мақсатында каналдарға су жіберу жұмыстарын бастады. Бадам су қоймасынан бастау алатын БМК каналы арқылы Шымкент және Жаңа шек каналдарына секундына 350–400 литр көлемінде су жіберілуде. Бұл шара қала тұрғындарының жазғы ыстықпен күресіндегі маңызды қадам болып табылады.
Шымкент — Қазақстандағы ең жылы және ең тығыз қоныстанған қалалардың бірі. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл өңір ежелден суармалы егіншілік пен каналдар желісімен тығыз байланысты болған. Орта Азияның дәстүрлі су шаруашылығы жүйесі — арықтар мен каналдар — бұрынғы замандарда да жергілікті халықтың өміріне ыңғайлылық пен салқындық сыйлаған. Кеңес дәуірінде салынған БМК (Бас магистральды канал) жүйесі бүгінгі таңда да іс жүзінде қызмет атқарып келеді. Климаттың жылынуы мен қала халқының өсуімен бірге бұл инфрақұрылымның маңызы жылдан жылға арта түсуде. Мамандардың бағалауы бойынша, соңғы он жылда Шымкенттегі жазғы температура орта есеппен 1,5–2 градусқа жоғарылаған, ал қала аумағы екі еседен астам ұлғайған.
Биылғы жаз Оңтүстік Қазақстан үшін ерекше ауыр болды. Метеорологтардың деректеріне сүйенсек, шілде-тамыз айларында орташа температура бірнеше рет тарихи рекордтарды жаңартты. Шымкент гидрометеорология орталығының маманы Нұргүл Бекованың айтуынша, «биылғы жазда ауа температурасы 42–44 градусқа дейін жеткен күндер бірнеше рет тіркелді, бұл соңғы жиырма жылдың ең жоғары көрсеткіші болып табылады». Мұндай жағдайда қала тұрғындары, әсіресе қарттар мен балалар, ыстықтың зиянды әсерінен зардап шегуде. Медицина мекемелеріне жылу соғуына байланысты шағыммен жүгінгендердің саны биылғы жазда өткен жылмен салыстырғанда 30 пайызға өскен.
Қала әкімдігінің өкілі Серік Оразбековтің хабарлауынша, каналдарға су жіберу шарасы кешенді бағдарламаның бір бөлігі болып табылады. «Біз тек бір шаралармен шектелмейміз. Каналдар бойына ағаш отырғызу, су бүркетін қондырғылар орнату, саябақтар мен жасыл аймақтарды кеңейту — осының барлығы бірге іске асырылуда. Каналдарға су жіберу арқылы біз микроклиматты жақсартып, ауаның ылғалдылығын арттырамыз, бұл өз кезегінде ыстықтың физиологиялық әсерін едәуір азайтады», — деді ол. Маманның сөзіне қарағанда, судың буланған кезде ауаны 3–5 градусқа дейін салқындататыны дәлелденген. Тығыз қала кварталдары арасымен өтетін каналдар желісі іс жүзінде үлкен табиғи кондиционер рөлін атқарады.
Шымкент тұрғындары бұл шараны оң бағалауда. Орталық аудандарда тұратын Зауреш Мұратова каналдар бойындағы жағдайдың күрт жақсарғанын атап өтті: «Бізге каналдың жанында тұру бақыт. Суды жіберген соң ауа бірден жеңілдеді, кешке балаларымызбен сыртқа шығуға болатын болды. Бұрын кешке де далаға шыға алмайтынбыз, ыстық тастан да, асфальттан да қайта шығатын». Жергілікті тұрғындардың социологиялық сауалнамасы бойынша, каналдарға су жіберілген аудандардың 78 пайызы өзіндік сезімнің жақсарғанын хабарлаған. Бұл — санды және сапалы тұрғыдан алғанда айтарлықтай нәтиже.
Экология мен су ресурстарын зерттейтін сарапшылар бұл шараның ұзақмерзімді перспективасы туралы пікір білдіруде. ҚазМұнайГаз университетінің профессоры, гидрология маманы Досымбек Алиев каналдар жүйесінің тиімді пайдаланылуы қала экожүйесіне айтарлықтай пайда келтіретінін айтады: «Қаладағы су айдындары тек салқындық беріп қана қоймайды. Олар жасыл өсімдіктердің өсуіне қолайлы жағдай жасайды, құстар мен жәндіктер үшін тіршілік ортасы болады, топырақтың ылғалдылығын сақтайды. Бұл — бір тастан бірнеше құс ұрған сияқты». Алайда ол артық суды пайдалану мен ысырапты болдырмаудың маңыздылығын да ескертеді: «350–400 литр секундына — бұл елеулі көлем. Суды үнемді пайдалану және қажет жерге дәл жеткізу тиімділікті арттырады».
Климат өзгерісі жағдайында қала инфрақұрылымын бейімдеу — бүгінгі таңда бүкіл әлем қалаларының ортақ мәселесі. Шымкенттің тәжірибесі осы тұрғыдан алғанда бірегей болып саналады, өйткені ол заманауи технологияларды ата-бабадан қалған дәстүрлі суармалы жүйемен ұштастырады. Арал теңізінің тартылып кетуінен бастап Орта Азия өңірі климаттың тікелей зардабын тартып келеді. Мамандар болжамы бойынша, 2030 жылдарға дейін Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде жазғы температура тағы 1–2 градусқа жоғарылайды. Бұл жағдайда каналдар жүйесін жаңғырту мен тиімді пайдалану стратегиялық маңыз алады.
Шымкент қалалық мәслихатының депутаты Гүлнар Сейтқалиева жақын арада каналдар инфрақұрылымын одан әрі дамытуға арналған арнайы бағдарлама қабылданатынын мәлімдеді. Бағдарламада тозған арналарды жөндеу, су өткізгіштікті арттыру, жағажай рекреациялық аймақтар салу және каналдар бойына жаяу жүргіншілер жолдарын орнату жоспарланып отыр. «Біз суды тек шаруашылық мақсатта ғана емес, тұрғындардың демалысы мен денсаулығы үшін де пайдаланғымыз келеді», — деп атап өтті ол. Бюджеттен бөлінетін қаражат 1,2 миллиард теңгені құрайды деп жоспарланып отыр. Жалпы, Шымкенттің бұл тәжірибесі тек оңтүстік өңір үшін ғана емес, ыстық жазды жиі басынан өткеретін Қазақстанның басқа қалалары үшін де үлгі боларлық бастама екені сөзсіз.