Сандық дәуірдің қадамы: есептегіштер тұрмысты өзгертеді

1 қыркүйек 2026 жылы Шымкент қаласының тұрғындары коммуналдық қызметтерді тіркеудің жаңа форматына — қашықтықтан деректерді беру мүмкіндігі бар «ақылды» есептегіштерге — бейімделіп келеді. Бұл жаңалық жай технологиялық жаңарту емес, қазіргі заманғы ресурстарды басқару жүйесіне ауысудың маңызды кезеңі болып табылады. Шымкенттік тұрғын Надежда Владимировна Нам өзінің үйіне орнатылған жаңа есептегіштің ыңғайлылығын бірінші болып бағалап, мамандарға алғыс айтты. Оның сөздері бойынша, бұрын ай сайын есептегіштің көрсеткішін қолмен жазып, арнайы операторға хабарлауға тура келетін. Енді бәрі автоматты түрде жүзеге асады.
Қашықтықтан деректерді беру мүмкіндігі бар есептегіштерді енгізу жобасы Қазақстанда бірнеше жыл бұрын басталды. 2019–2021 жылдары пилоттық сынақтар Нұр-Сұлтан мен Алматыда жүргізілді, нәтижелері оң болды: тұтынылған ресурстарды есепке алудың дәлдігі 30–40 пайызға артты, ал тұрғындардың коммуналдық қызметтермен байланысқа жұмсайтын уақыты айтарлықтай қысқарды. Осы тәжірибені ескере отырып, үкімет бағдарламаны өңірлік орталықтарға, соның ішінде Шымкентке де кеңейтуді шешті. Бүгінде Шымкент — халқы 1,2 миллионнан асатын, Қазақстанның оңтүстіктегі ірі мегаполисі. Мұндай масштабты қалада коммуналдық қызметтерді дұрыс ұйымдастыру — стратегиялық маңызы бар мәселе.
«Ақылды» есептегіштерге көшудің мемлекеттік деңгейде негізделген себептері жетерлік. Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігінің деректері бойынша, елімізде жыл сайын ресурстарды есепке алудың ескі жүйесі салдарынан миллиардтаған теңгеге шығын болады. Соның ішінде тұтынушылардың қате немесе кешіктіріп берген мәліметтері, есептегіш бұзылуы, алаяқтық жағдайлары — барлығы ескі жүйенің кемшіліктері. Жаңа технология осы олқылықтардың барлығын жояды. Өйткені деректер тікелей орталық жүйеге түседі, аралықтағы адам факторы жойылады. «Біз бұл жобадан үлкен үміт күтеміз. Жаңа есептегіштер қалалық коммуналдық шаруашылықтың ашықтығын арттырады, тұтынушылар мен жеткізушілер арасындағы сенімді нығайтады», — деді Шымкент қалалық коммуналдық шаруашылық департаментінің басшысы Арман Сейтқали.
Технологиялық тұрғыдан алғанда, қашықтықтан деректерді беру жүйесі жаңалық емес. Еуропа елдерінде, Жапонияда, Оңтүстік Кореяда мұндай жүйелер он жылдан бері қолданылып келеді. Германияда, мысалы, «ақылды» есептегіштерді жаппай енгізу нәтижесінде тұрғындардың жылу мен судың шығынын 15–20 пайызға азайтқаны анықталды. Себебі адамдар нақты уақытта өзінің тұтынуын бақылай алатын болды, демек, артық шығындаудан сақтанды. Қазақстан да осы халықаралық тәжірибеден үйренуге тырысуда. Отандық сарапшылардың болжамы бойынша, жобаның толық іске асуы Шымкент бойынша ресурстарды үнемдеуге жылына 3–5 миллиард теңге қосымша мүмкіндік туғызады.
Надежда Владимировна Нам секілді тұрғындар үшін жаңалықтың маңызы — күнделікті тұрмысты жеңілдетуде. «Бұрын ай сайын есептегішке қарап, санды жазып алып, сосын хабарлауым керек болатын. Кейде ұмытып кетсем — айыппұл. Енді ол уайымды мүлде ойламаймын», — дейді ол. Шымкенттің әр ауданында тұратын ондаған тұрғын да осыған ұқсас пікір білдіреді. Жаңа жүйе ерекше бір топқа — жасы ұлғайған немесе мүгедектігі бар азаматтарға өте ыңғайлы, өйткені олар үшін есептегіш орнатылған жерге дейін бару, деректерді өз бетімен тіркеу қиын болатын. Енді бұл мәселе өздігінен шешіледі.
Жобаны іске асырудың бірнеше кезеңі бар. Бірінші кезеңде — 2025–2026 жылдары — Шымкенттің үш ауданында жаппай орнату жұмыстары жүргізілді. Осы уақыт ішінде 85 000-нан астам тұрғын үйге жаңа есептегіштер орнатылды. Екінші кезеңде — 2027 жылға дейін — барлық тұрғын және коммерциялық нысандарды жүйеге қосу жоспарланған. Жобаның жалпы сметасы 12 миллиард теңгені құрайды, оның 60 пайызы республикалық бюджеттен, 40 пайызы жергілікті бюджет пен жеке инвестициялардан қаржыландырылады. «Бұл — болашаққа жасалған инвестиция. Жобаның өзін-өзі өтеу мерзімі — 5–7 жыл, бірақ тұрғындар пайдасын бірден сезінеді», — деп атап өтті экономист-сарапшы Айгүл Бекова.
Алайда кейбір тұрғындар жаңа жүйеге күмәнмен қарайды. Олардың негізгі алаңдаушылығы — жеке деректердің қауіпсіздігі мен жүйенің техникалық сенімділігі. Бақылаушылардың пікірінше, бұл — заңды сұрақтар, оларға жауап беру коммуналдық қызмет операторларының міндеті. Бірқатар азаматтар сонымен қатар ескі есептегіштерді ауыстыру кезінде мерзімді сақтамау, мамандардың некен-саяқ келуі сияқты ұйымдастырушылық ақауларды атады. Осы мәселелерді шешу үшін Шымкент қалалық әкімдігі арнайы байланыс орталығы мен мобильдік қосымша іске қосты, онда тұрғындар өз шоттарын онлайн бақылай алады, сұрақтарын тікелей жолдайды.
Болашаққа қарасақ, «ақылды» есептегіштер — тек бастама. Мамандардың болжамынша, алдағы бес жылда Шымкент «ақылды қала» тұжырымдамасы аясында su, электр және газ жеткізу жүйелерін бірыңғай цифрлық платформаға біріктіреді. Бұл тұрғындарға өз тұтынуын нақты уақытта бақылауға, шығынды азайтуға, коммуналдық ақыны мобильді қосымша арқылы төлеуге мүмкіндік береді. Надежда Владимировна Нам мен оның жаңа есептегіші — осы үлкен өзгерістің кішкентай, бірақ нақты белгісі. Ыңғайлы. Дәл. Заманауи — бұл тек ұран сөздер емес, күнделікті өмірдің жаңа шындығы.