Шымкенттегі цемент зауытына тексеру: ауа тазалығы мәселесі шешімін таба ма?

Шымкент қаласында өнеркәсіптік кәсіпорындарға жүргізіліп жатқан жүйелі экологиялық тексерулер аясында комиссия цемент зауытына барды. 12 қазан 2026 жылы белгілі болғандай, бұл тексеру қала тұрғындарының жағымсыз иіс пен ауа ластануы туралы өтініштерінің артуына байланысты ұйымдастырылды. Оқиға Шымкент үшін өзекті болып тұрған экологиялық мәселенің тағы бір қырын ашып берді.
Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы және республикалық маңызы бар мегаполис. Халқы екі миллионнан асатын бұл қалада өнеркәсіп объектілерінің шоғырлануы айтарлықтай жоғары. Мұндай ірі қалаларда ауа сапасын бақылау — тұрғындардың денсаулығын қорғаудың негізгі шарты. Соңғы жылдары Шымкент тұрғындары ауаның сапасына байланысты шағымдарын жиілете түсті. Жазғы ыстық пен желсіз ауа райында қала үстінде тіркелетін шаң-тозаң мен химиялық иістер адамдардың өмір сүру сапасына тікелей ықпал етеді. Дәл осы мәселе биыл тұрғындар мен экологтар арасында ерекше назар аударды.
Тексеруге негіз болған жай жай оқиға емес. Шамамен бір ай бұрын цемент зауытында технологиялық жабдықтардың бірі істен шығып, бұл жағдай маңайдағы үйлерде тұратын тұрғындар арасында алаңдаушылық тудырды. Адамдар желдеткіш жүйесіндегі ақаудан кейін бірнеше сағат бойы ерекше күшейген шаң мен иісті байқағанын айтты. Бір тұрғын: «Терезелерімізді ашуға мүмкіндік болмады, балаларымыз үйден шыға алмады, мектепке жаяу бара алмады», — деп хабарлады. Бұл оқиға жергілікті экология департаментіне жіберілген ондаған өтінішке алып келді және кезектен тыс тексеру ұйымдастыруға негіз болды. Тексеруде Шымкент қаласының экология департаментінің басшысы Ермахан Тастанбекұлы бастаған комиссия мүшелері, зауыт өкілдері және белсенді тұрғындар қатысты.
Тексеру барысында зауыттың бас технологы Асылжан Қыдырәліев кәсіпорынның жұмыс ерекшеліктерін түсіндірді. Оның айтуынша, цемент өндірісі технологиялық тұрғыдан шаң бөлінуімен тікелей байланысты процесс болып табылады. Шаңның негізгі бөлігі шикізатты тиеу-түсіру кезінде, әсіресе жазғы-күзгі құрғақ кезеңде пайда болады. Осы мәселені шешу үшін кәсіпорын суды бүркіту жүйелерін орнатқан. «Біз өндірістік процестің экологиялық нормаларға сәйкестігін қадағалап отырамыз. Мониторинг деректері әрбір жиырма минут сайын автоматты түрде экология департаментіне жіберіліп тұрады», — деді Қыдырәліев. Сонымен қатар зауыт өкілдері ластану деңгейі рұқсат етілген нормалардан аспайды деп мәлімдеді. Дегенмен, сарапшылар осы нормалардың өздері де қайта қарауды қажет ететіндігін жиі айтып жүр. Эколог-ғалым Данияр Сейткалиевтің пікірінше: «Заңнамалық нормаға сәйкес келу ауаның таза екенін білдірмейді. Біз 90-шы жылдардың нормативтік базасымен жұмыс істеп жатырмыз, ал халықаралық стандарттар бұдан әлдеқайда қатаң».
Ермахан Тастанбекұлы тексеру қорытындысын жариялай отырып, авариялық жағдайлардағы іс-қимыл тәртібінің маңыздылығын атап өтті. Кез келген кәсіпорынның авариялық жоспары болуы шарт. Егер өндіріс уақытылы тоқтатылып, оқиға туралы хабарланса, мамандар тұрғындарды жедел ақпараттандыра алады. Бұл ұстаным бүгінгі таңда орындалмай келеді: бір ай бұрынғы жабдық ақауы туралы тұрғындар ресми арналар арқылы емес, тек жеке байқаулары арқылы білді. Осы кемшілікті жою — экология департаментінің алдағы талаптарының бірі болмақ.
Тексеру нәтижелері бойынша тараптар арасында маңызды келісімге қол жетті. Жыл соңына дейін кәсіпорын аумағында және оның периметрі бойынша төрт жүзден бес жүзге дейін ағаш отырғызылады. Бұл бастама тұрғындардың өздері ұсынған, ал Қаратау ауданының әкімдігі көшеттерді суару мен күтімді өз мойнына алуға келісті. Ағаш отырғызу — өз алдына шешім болмаса да — табиғи шаң сүзгісі ретінде ұзақ мерзімді перспективада пайдалы шара екенін экологтар мойындайды. Ұқсас тәжірибе Алматы мен Нұр-Сұлтанда да қолданылған: кәсіпорындар мен тұрғын аудандарының арасына жасыл алқаптар отырғызу тиімді нәтиже бергені белгілі.
Биыл экологтар өнеркәсіп объектілеріне 37 тексеру жүргізді. Жалпы айыппұл сомасы жарты миллиард теңгеге жақындады, алты кәсіпорынның жұмысы тоқтатылды. Бұл статистика экологиялық бақылаудың күшейгенін көрсетеді. Алайда ең маңызды сұрақ — қалада байқалатын жағымсыз иістің нақты көзі — әзірге анықталмай келеді. Тергеу жалғасуда, тұрғындардың жаңа өтініштері мен анықталған бұзушылықтар негізінде комиссиялық шығулар тоқтатылмайды. Бұл — бір зауытпен ғана шектелмейтін жүйелі мәселенің белгісі.
Шымкенттегі экологиялық ахуал бүкіл республика үшін айна іспетті. Қазақстанның барлық ірі өнеркәсіп орталықтарында — Теміртауда, Өскеменде, Балқашта — ауа сапасы мен тұрғын денсаулығы арасындағы тепе-теңдік мәселесі бар. Шымкент тәжірибесі — тұрғындардың белсенділігі, ашық диалог және нақты міндеттемелер экологиялық мәселені шешуде маңызды рөл атқаратынының дәлелі. Алдағы айларда цемент зауытына бақылау тексерулері жалғасады. Тұрғындар да, экологтар да отырғызылған ағаштардың санынан гөрі нақты нәтижені — таза ауаны — күтіп отыр.