Қызылордада суды үнемдеу технологиялары: болашаққа бет бұрған аграрлық реформа

Қазақстандағы су тапшылығы мәселесі жыл өткен сайын күн тәртібінің өзекті мәселесіне айналып келеді. Арал теңізінің тартылуы, ауыл шаруашылығында суды тиімсіз пайдалану, ескірген суару жүйелері — мұның барлығы оңтүстік өңірлер үшін шынайы қауіпке айналған. Осындай күрделі жағдайда Қызылорда қаласының басшылығы су үнемдеу технологияларын ендіру жолында нақты қадамдар жасай бастады. 24 шілде 2026 жылы өткізілген баспасөз мәслихатында Қызылорда қаласының әкімі Нұржан Ахатов 2026 жылдың бірінші жартыжылдығының нәтижелерін жариялай отырып, аймақтың аграрлық секторын дамытудың басым бағыттарын атап өтті.
Баспасөз мәслихаты Өңірлік коммуникациялар қызметінде өтті. Әкім Ахатов ағымдағы жылы Қызылорда қаласына қарасты аумақта ауыл шаруашылығы дақылдары 7 819 гектар жерге орналастырылғанын хабарлады. Егістік алқаптарда жоңышқа, қант сорго, арпа, жаздық бидай, жүгері және судан шөбі өсіріледі. Көкөніс пен бақша дақылдары 2 450 гектарды алып жатыр, ал аймақтың негізгі ауыл шаруашылығы дақылы болып саналатын күріш 2 681 гектарға егілген. Бұл деректер өңірдің аграрлық потенциалының қаншалықты ауқымды екенін айқын көрсетеді.
Қызылорда облысы Қазақстандағы күріш өндірісінің негізгі орталығы болып табылады. Республикалық деңгейде өндірілетін күріштің 90 пайыздан астамы дәл осы өңірде жетіледі. Алайда мұндай жоғары өндірістік нәтижелер орасан зор су ресурстарын қажет етеді. Сырдария өзені Қызылорда аймағы үшін тіршілік көзі болса да, соңғы онжылдықтарда өзен суының мөлшері айтарлықтай азайған. Ирригациялық жүйелердің тозуы, суару каналдарындағы сіңу шығындары мен буланудан болатын жоғалтулар жыл сайын миллиондаған текше метр судың бекерге кетуіне әкеліп соғады. Мамандардың есептеуі бойынша, ескірген ашық арналарда су шығынының деңгейі 30-40 пайызға дейін жетуі мүмкін.
Дәл осы мәселені шешу мақсатында Қызылжарма каналында 9 шақырымдық лоткалық каналды салу жобасы іске қосылды. Лоткалық каналдың ашық жер арнасынан басты айырмашылығы — арнайы бетондалған немесе полимерлік лоткылардың қолданылуы, бұл судың топыраққа сіңуін барынша азайтады. Нұржан Ахатовтың сөзі бойынша, бұл жоба аймақтың су ресурстарын тиімді пайдаланудағы маңызды бастамалардың бірі болып табылады. «Ауыл шаруашылығы экономиканың негізгі қозғаушы күштерінің бірі болып саналады, сондықтан саланы дамытуға ерекше назар аударылады. Вегетация кезеңінде суару суының тапшылығын болдырмау жөніндегі шаралар жүйелі түрде жүзеге асырылады», — деп атап өтті әкім. Жоба аяқталғаннан кейін ауыл шаруашылығы өндірушілері тұрақты суарумен қамтамасыз етіліп, суды пайдалану тиімділігі айтарлықтай артады деп күтілуде.
Жергілікті ауыл шаруашылығы саласының маманы, агроном Бейбіт Досжанов бұл жобаның маңыздылығын ерекше бағалайды. «Лоткалық каналдар — бұл суды үнемдеудің ең тиімді жолдарының бірі. Ол жерасты суларының ластануын да болдырмайды, канал бойындағы жер учаскелерінің батпақтануын азайтады. Ең бастысы, фермерлер суды уақтылы және қажетті мөлшерде алады, бұл тікелей өнім сапасы мен мөлшеріне оң әсер етеді», — дейді ол. Сарапшының айтуынша, мұндай инфрақұрылымдық жобалар аймақтың аграрлық тиімділігін арттырудың ұзақ мерзімді кепілі болып табылады.
Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, лоткалық каналдар Орта Азия елдерінде, Израильде, Үндістанда кеңінен қолданылады. Израиль өз жеріндегі шөл далаларды ирригация жүйесінің ең тиімді технологияларын пайдалана отырып, ауыл шаруашылығы аймақтарына айналдырды. Орта Азияда Өзбекстан мен Тәжікстан да соңғы жылдары суды үнемдеу жобаларын белсенді түрде іске асырып жатыр. Қазақстанда осы бағытта жұмыстардың жандануы — дұрыс бағытта жасалған стратегиялық қадам. Маманы Гүлнара Сейтқали: «Бізде суды дұрыс пайдаланбаудың ұзақ тарихы бар. Советтік кезеңнен қалған жүйелер өз мерзімін өтеп болды. Жаңа технологияларды ендіру — бұл енді қажеттілік емес, мәжбүрлік», — дейді ол.
Жобаның болашаққа берер үлесі де аз емес. 9 шақырымдық лоткалық каналдың іске қосылуы тікелей экономикалық пайда береді: суарудағы жоғалтулардың азаюы фермерлердің шығынын да, мемлекеттің субсидия ауыртпалығын да жеңілдетеді. Сонымен бірге суғарылатын жер аумағын кеңейтуге, жаңа егістіктерді айналымға қосуға мүмкіндік туындайды. Экологиялық тұрғыдан алғанда, артық суарудан туындайтын жер деградациясы мен тұздану процестерін бәсеңдетуге де ықпал етеді. Облыс орталығы маңындағы ауыл шаруашылығы кооперативтерінің мүшелері де бұл жаңалықты оң қабылдауда. «Бізге суды уақытылы беру өте маңызды. Бұрын кезек күтіп, егін шөліркеп қалатын жағдайлар болатын. Ендігі жерде мұндай проблемалар азаяды деп үміттенеміз», — дейді Жаңақорған ауылының тұрғыны, фермер Ерлан Момбеков.
Қызылорданың бұл бастамасы жалпы республикалық контексте де маңызды мән-маңызға ие. Қазақстан 2060 жылға дейін көміртегі бейтараптылығына қол жеткізуді және ауыл шаруашылығында су тиімділігін арттыруды мемлекеттік деңгейде міндет етіп қойған. Осы мақсатқа сай жергілікті атқарушы органдардың нақты жобаларды жүзеге асыруы — саясаттан іске өту жолындағы маңызды буын. Алдағы уақытта Қызылорда аймағында су үнемдеу технологияларының одан әрі ауқымды ендірілуі, мүмкін болса, тамшылатып суару жүйелерін де аграрлық практикаға енгізу жоспарланып отыр. Бұл қадамдардың барлығы өңірдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтып, фермерлердің өмір сүру деңгейін жақсартатынына сарапшылар сенімді. Су — өмірдің негізі, ал оны дұрыс пайдалану болашақ ұрпаққа деген жауапкершіліктің айқын белгісі.