Шымкент тұрғындары түнгі иіске шыдай алмай: ауа тазалығы тексерілуде

12 қазан 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстіктегі ірі қаласы Шымкентте экологиялық мәселе қайтадан күн тәртібіне шықты. Тұрғындардың өндірістік кәсіпорындардан тарайтын жағымсыз иіске қатысты шағымдары артқан соң, атқарушы органдар арнайы жұмыс тобын құрып, тексеру жұмыстарын бастады. Алайда мәселе оңай шешілмейтіндей: замерлер нормадан асып кетуді көрсетпесе де, іздеу жұмыстары әлі жалғасуда.
Шымкент — халық саны үш миллионнан асатын, Қазақстанның үшінші ірі қаласы. Мұнда мұнай өңдеу, химия, металлургия салаларына жататын ондаған кәсіпорын жұмыс істейді. Қаланың өнеркәсіптік аймақтарына жақын орналасқан тұрғын аудандарда экологиялық мәселелер бұрыннан бар. Статистикаға сүйенсек, Шымкент Қазақстандағы ауа ластану деңгейі жоғары қалалардың бесеуінің ішіне кіреді. «Қазгидромет» мәліметтері бойынша, соңғы үш жылда қалада зиянды заттардың шоғырлану деңгейі орта республикалық көрсеткіштен 1,4 есе жоғары болып тіркелген. Бұл жағдай тұрғындардың денсаулығына, атап айтқанда тыныс жолдарының ауруларына тікелей әсер ететіні медициналық зерттеулермен де дәлелденген.
Жұмыс тобының тексерісіне өндірістік кәсіпорынның жанында тұратын тұрғын Кенес Егенұлы да қатысты. Оның айтуынша, бұрын иіс айқын сезілетін болса, соңғы кезде сирегірек байқалады. «Зауыттың аумағын газ анализаторымен аралап шықтық, бес-алты нүктеде тексеру жүргіздік. Нормадан асып кету анықталмады», — деді ол. Дегенмен тұрғын бұл жауаппен толық қанағаттанбаған: «Иіс негізінен түнде, таң атар алдында сезіледі. Замер жасаушылар сол кезде келсе, нәтиже басқаша болуы мүмкін еді», — деп ескертті Кенес Егенұлы. Тұрғындардың бұл пікірін қала белсенділері де қолдайды: олардың пікірінше, күндізгі тексеру нақты суретті бермейді, өйткені кейбір технологиялық процестер кешкі және түнгі уақытта қарқындырақ жүреді.
Тексеру барысында кәсіпорынның қоршаған ортаны қорғау бөлімінің басшысы Назкен Маханбетова да сөз алды. Ол өндірістің тәулік бойы үздіксіз жұмыс істейтінін, негізгі процестердің автоматтандырылғанын атап өтті. «Кәсіпорыннан белгілі бір иіс шығуы мүмкін, алайда оның шоғырлануы белгіленген нормалардан аспайды», — деді Маханбетова. Сонымен бірге «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» кәсіпорнында автоматтандырылған экологиялық мониторинг жүйесі қызмет ететіні хабарланды. Бұл жүйе зиянды заттардың шығарылымын тәулік бойы бақылайды, ал деректер әр жиырма минут сайын экология департаментіне жіберіліп отырады. Алдағы уақытта осы деректерді тұрғындарға да қолжетімді ету жоспарланып отыр: кәсіпорын жанына жарық диодты экран орнату және деректерді ресми сайтта жариялау ниеті бар.
Экологиялық мониторинг саласының маманы, Оңтүстік Қазақстан экология орталығының сарапшысы Арман Бекқали бұл жағдайды кеңірек тұрғыдан бағалайды. «Автоматтандырылған жүйелер — дұрыс қадам. Бірақ мәселе тек техникада емес: деректер ашық болса, тұрғындар өздері де бақылауға қатыса алады. Ашықтық — сенімнің негізі», — дейді сарапшы. Ол сондай-ақ Қазақстандағы бірқатар қалаларда осындай тетіктердің жұмыс істеп тұрғанын, алайда деректердің уақытылы жарияланбауынан тиімділігі төмендейтінін атап көрсетті. Ұқсас мәселе Алматы мен Өскеменде де бар: ол қалаларда да тұрғындар мен өнеркәсіп арасындағы сенім мәселесі бірнеше рет күн тәртібіне шыққан.
Шымкенттегі жағдай Қазақстан үшін тек жергілікті мәселе емес. Елімізде өнеркәсіп пен тұрғындар арасындағы экологиялық шиеленіс соңғы жылдары жиілеп барады. 2023–2025 жылдар аралығында Балқаш, Теміртау, Қарағанды қалаларынан да ауа ластануына байланысты ұжымдық шағымдар тіркелген. Бұл процесс бір жағынан азаматтардың экологиялық сауатының артып жатқанын, екінші жағынан — бақылау механизмдерінің жетілмеуін айқын көрсетеді. Жұртшылықтың ортаны қорғауға деген талабы күшейген сайын кәсіпорындар мен мемлекеттік органдар да жауапкершілікті сезіне бастайды.
Шымкент қалалық экология басқармасының өкілі Дәурен Сәтқали жұмыс тобының тәулік іші кез келген уақытта шаруашылықтарға шыға алатынын растады. «Тұрғындардың өтінішіне байланысты түнгі уақытта да тексеру жүргізуге дайынбыз. Мәселенің түп-тамырын анықтау — біздің міндетіміз», — деді ол. Осы мәлімдеме тұрғындар арасында белгілі бір үміт оятты, алайда сөздің ісіне айналуын бақылап отыруды жалғастыру қажет. Қоғамдық белсенді Гүлнара Ысқақова: «Біз жай шағым берген жоқпыз — денсаулығымыз бен балаларымыздың болашағы үшін алаңдаймыз. Нақты нәтиже керек», — деп ашық айтты.
Алғашқы тексерулер нормадан асып кету жоқ екенін көрсетсе де, жағымсыз иістің бастауы әлі анықталмаған. Жұмыс тобы тексерісін жалғастыратынын, қажет болса түнгі уақытта да шарт қоймай тексеру өткізетінін мәлімдеді. «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» кәсіпорнының мониторинг деректерін жариялау жоспары, егер іске асса, тұрғындар мен өнеркәсіп арасындағы сенімді нығайтуға қомақты үлес қоса алады. Бұл жағдай Шымкент үшін ғана емес, Қазақстанның барлық өнеркәсіп орталықтары үшін маңызды үлгіге айналуы мүмкін: ашықтық, тұрғындармен диалог және уақтылы тексеру — экологиялық мәселелерді шешудің басты тетіктері. Шымкенттіктер жауап күтеді, ал тексеру жұмыстары жалғасуда.