Шымкентте автобус жолақысы өседі: тұрғындар не деп ойлайды?

20 қазан 2026 жыл. Қазақстанның үшінші ірі қаласы — Шымкентте жолаушы тасымалы саласында жаңа өзгеріс күтілуде. Қала әкімдігі автобустардағы жолақы бағасын 70 теңгеден 100 теңгеге дейін көтеру туралы бастаманы жария етті. Жаңа тариф 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енуі тиіс. Бұл шешім қалалықтардың арасында күрделі пікірталасқа себеп болып, бір жағынан экономикалық шындықтың, екінші жағынан азаматтардың бюджетіне тиетін ауыртпалықтың арасындағы шекараны тағы бір мәрте анықтауды талап етіп отыр.
Шымкент — 2018 жылы республикалық маңызы бар қала мәртебесін алғаннан бері қарқынды дамып келе жатқан мегаполис. Қазіргі кезде қала халқының саны 1,2 миллионнан асып, жыл сайын өсіп отыр. Тасымал инфрақұрылымына деген талаптың артуы да осымен тікелей байланысты. Соңғы бес жылда қала автобус паркін жаңартуға, маршруттар санын ұлғайтуға және жолаушылар ыңғайлылығын арттыруға бірнеше млрд теңге бөлгенімен, тариф 70 теңге деңгейінде тұрып қалды. Сарапшылардың пікірінше, бұл баға нарықтық шынайылықпен мүлде сәйкес келмейтін болатын. «Автобус ақысы бес жыл бұрын да шығынды жаппады, ал бүгінгі инфляция мен отын бағасының өсуін ескерсек, жағдай одан да күрделене түсті», — дейді көліктік экономика саласының сарапшысы Серік Нұрланов.
Қала әкімі Ғабит Сыздықбеков тариф өзгерісінің себебін тасымал шығындарының едәуір өсуімен түсіндіреді. Оның айтуынша, қазіргі уақытта қолданыстағы тариф пен нақты шығындар арасындағы айырма мемлекеттік субсидия есебінен жабылып отыр. Алайда бұл тәжірибені одан әрі жалғастыру мемлекет бюджетіне орасан зор жүктеме болып отыр. «Біз жолаушыларға ыңғайлы және сапалы қызмет көрсеткіміз келеді. Бірақ бұл үшін тасымалдаушылар өздерінің шығынын жаба алуы керек. Қазіргі жағдайда субсидиясыз бірде-бір компания тиімді жұмыс істей алмайды», — деді Сыздықбеков журналистермен кездесуде. Шымкент қалалық пассажир тасымалы және автомобиль жолдары басқармасының деректеріне сүйенсек, жыл сайынғы субсидия мөлшері соңғы үш жылда 40 пайызға артқан. Бұл көрсеткіш жолақы бағасын қайта қарауды бұдан ары кейінге қалдыруға мүмкіндік бермейтінін айғақтайды.
Автобус тасымалындағы тағы бір өзекті мәселе — жолаушылар санын есепке алу жүйесінің кемшілігі. Әкім Сыздықбеков мынадай мысал келтірді: егер бір автобусқа 100 жолаушы мінсе, бірақ олардың тек 50-і ғана төлем жасаса, жүйе тек төлем жасаушыларды тіркейді. Нәтижесінде есептік деректер бойынша автобус жарты толы болып көрінгенімен, шын мәнінде ол лық толы болады. Осы олқылық тасымалдаушылардың кірісіне де, жоспарлауға да кері әсер тіпті тікелей ықпал етеді. «Жолаушы тасымалы саласын цифрландырусыз тиімді басқару мүмкін емес. Валидаторлар жүйесін толық іске асырып, бақылауды күшейту керек», — деп атап өтеді ҚР Ұлттық экономика министрлігінің сарапшысы Динара Жақсыбекова. Цифрлық бақылау жүйесін енгізу тек шынайы жолаушы санын анықтап қана қоймай, маршрутқа деген нақты қажеттілікті де айқындар еді.
Бағаның өсуіне қарамастан, билік жеңілдіктерді сақтап қалуды жоспарлап отыр. Зейнеткерлер мен жастарға арналған жеңілдіктер өз күшінде қалады, ал мектеп оқушылары автобуспен тегін жүре береді. Бұл шара тұрғылықты халықтың осал топтарын қорғауға бағытталған. Алайда кейбір сарапшылар жеңілдік алушылар санатын кеңейту қажеттігін де айтып отыр. «Тек зейнеткерлер мен оқушылар ғана емес, кірісі төмен отбасылар, мүгедектер мен жұмыссыздар да қосымша қолдауды қажет етеді. Тариф өсімін жеңілдіктер жүйесін кеңейтумен теңестіру — ең дұрыс жол», — деп санайды Шымкент экономистер қауымдастығының мүшесі Болат Есімов.
Қалалықтардың реакциясы бірдей емес. Бір бөлігі тариф өсімін орынды деп санаса, екіншілері мұны ауыртпалық ретінде қабылдауда. «Жетпіс теңге де аз емес еді, ал енді жүз теңге деп отыр. Айына бірнеше мыңға шығады», — дейді үш баласы бар жас ана Гүлнар Сейітқалиева. Оған қарсы пікір де жетерлік: «Бағасын өсірсін, бірақ автобус толмасын, уақытында келсін, ыстық болсын. Сапа болса, ақша өкінішсіз береміз», — дейді кәсіпкер Мейірбек Дәуленов. Бұл екі пікір қала тұрғындарының жалпы көңіл-күйін айқын бейнелейді: адамдар бағаның өсуіне ашу танытқаннан гөрі, оның орнына сапаның артуын талап етеді.
Тасымал тарифтерін өзгерту тек Шымкентке тән мәселе емес. Алматыда 2023 жылы тариф 80 теңгеге дейін жеткізілді, Астанада 2024 жылы 90 теңгеге өсірілді. Шымкент осы тенденцияда ең соңғы болып қосылып отыр. Қазақстанның ірі қалаларындағы орташа тасымал тарифі 2019—2026 жылдар аралығында 2,5 есеге өскен. Бұл инфляция деңгейімен пара-пар, тіпті кейде одан да жоғары. Сонымен бірге сарапшылар жолаушы тасымалына арналған шығындардың 2027 жылы одан да өсуі ықтималдығын болжауда, себебі отын бағасы мен техникалық қызмет көрсету шығындары тұрақтану белгісін көрсетпей отыр.
Тариф өзгерісі жүзеге асса, Шымкент бюджетіне жыл сайын субсидия бойынша үнемделетін қаражат басқа инфрақұрылымдық жобаларға бағытталуы мүмкін. Атап айтсақ, жаңа автобустар сатып алу, аялдамаларды жаңарту, бейнебақылау жүйелерін кеңейту — осы бағыттарда нақты жетістіктерге қол жеткізу ықтимал. Соған қарамастан, 2027 жылдың 1 қаңтарына дейін әлі де уақыт бар және қала тұрғындарының талқылауы, мүмкін, бастапқы ұсыныстарға белгілі бір түзетулер енгізілуіне мүмкіндік береді. Жолақы бағасы тек сан ғана емес — ол қала өмірінің сапасы мен мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігінің айнасы.