Президент Жолдауы және Шымкентте кәсіпкерлерді қылмыстық қудалаудан қорғау

Шымкенттегі шағын дүкен иесі, цех ашқан өндірісші немесе қызмет көрсету саласындағы жас кәсіпкер ертең қателік жіберіп алса, оның тағдырын сот үкімі шешуі керек пе, әлде заңды түрде реттелетін айыппұл ма? Бұл сұраққа Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 28 қазанда халыққа арнаған Жолдауында нақты жауап берді: экономикалық құқық бұзушылықтарды одан әрі декриминализациялау қажет. Яғни, бизнестің кейбір қателіктері қылмыс емес, әкімшілік немесе азаматтық-құқықтық дау ретінде қарастырылуы тиіс.
Декриминализация дегеніміз не? Қарапайым тілмен айтқанда, қоғамға ауыр қауіп төндірмейтін кейбір экономикалық әрекеттерді Қылмыстық кодекстен шығарып, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске ауыстыру немесе қылмыстық жауапкершіліктің шекті деңгейін көтеру. Жолдау тармағында атап өтілгендей, мұндай өзгерістің мақсаты — отандық кәсіпкерлікті қолдау және әкімшілік қысымды азайту. Шағын және орта бизнес ел экономикасының драйвері саналатындықтан, оның еркін жұмыс істеуі бүкіл қоғамның мүддесіне сай.
Шымкент үшін бұл тақырып ерекше өзекті. Республикалық маңызы бар қала, елдің оңтүстігіндегі ірі мегаполис ретінде Шымкентте сауда, қызмет көрсету, өндіріс салаларында еңбек ететін кәсіпкерлер қауымы көп. Қаланың жас әрі қарқынды өсіп келе жатқан халқы үшін шағын бизнес — тек табыс көзі емес, жұмыс орнын ашудың, өз ісін бастаудың негізгі жолы. Сондықтан кәсіпкерлікке қатысты құқықтық ахуалдың жақсаруы қала тұрғындарының күнделікті өмірінен тыс қалмайды.
Жолдауда Президент бизнес өкілдерін экономикалық баптар бойынша негізсіз қылмыстық қудалауға алу оқиғалары әлі де кездесетінін ашық мойындады. Сонымен бірге құқық қорғау органдары тарапынан болатын қысымды тоқтату қажеттігін айтты. Тармақта мемлекеттік сатып алулармен, салық режиміне дер кезінде өтпеумен немесе кәсіпкерлік қызметтегі ұсақ қателіктермен байланысты бірқатар баптарды декриминализациялау әлеуеті бар екені көрсетілген. Мұндай қателіктер үшін кәсіпкер бүкіл жұмысынан, отбасының тыныштығынан айырылмауы керек деген ой өзегінде жатыр.
Бұл өзгерістің практикалық мәні неде? Біріншіден, шағын және орта бизнес өкілдерінің кәсіби қателіктері мен экономикалық даулары қылмыстық іс ретінде емес, азаматтық соттар аясында немесе әкімшілік айыппұлдар арқылы шешілуге тиіс. Екіншіден, мемлекет үшін де, бизнес үшін де түрме жазасын кесуден гөрі келтірілген шығынды қаржылай өтеу тиімдірек әрі алдын алу тұрғысынан пайдалырақ. Кәсіпорын жұмысын жалғастырып, жұмысшыларына жалақы төлеп, салық төлей беретін болса, ұтылатын ешкім жоқ.
Жолдау тармағында әділ бәсекелестік мәселесі де көтерілген. Мемлекет басшысы отандық өндірушілерді, әсіресе тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарын қолдау қажеттігін баса айтты. Нарықта импорттық тауарлардың бағасын қолдан төмендету мен қазақстандық өнімнің ішкі нарыққа шығуына жасанды кедергі жасау фактілері кездесетінін ескертіп, мұндай әрекеттерді тікелей коррупция деп бағалады және оған қатаң тосқауыл қоюды тапсырды. Президенттің пайымынша, бизнеске жасанды әрі заңсыз кедергі жасау мемлекетке қарсы қылмыс ретінде бағалануы мүмкін, өйткені бизнесті қорғау елдің экономикалық дербестігі мен тәуелсіздігін нығайтумен тікелей байланысты. Шымкенттің тамақ өнімдерін шығаратын өндірісшілері мен тауар жеткізушілері үшін бұл — тең жағдайда бәсекелесу мүмкіндігіне деген сенім.
Сонымен қатар тармақта 2027 жылдан бастап шағын бизнес үшін жаңа үш жылдық мораторий енгізілетіні айтылған. Бұл шара бақылаушы және құқық қорғау органдарының рөлін қайта пайымдауға бағытталған: олар жазалаушы емес, бизнестің тұрақты дамуына көмектесетін серікке айналуы тиіс. Шымкенттегі кәсіпкерлер үшін бұл жоспарлауды ұзақ мерзімге жасауға, жаңа жабдық алуға, қосымша жұмыс орындарын ашуға батылдық беретін жағдай болуы мүмкін. Бірақ реформаның нәтижесі заңның қабылдануымен ғана шектелмейді, оның қала деңгейінде сапалы жүзеге асырылуы да маңызды.
Қорытындылай келе, экономикалық қылмыстарды декриминализациялау — мемлекеттің кәсіпкерге деген сенімінің көрінісі. Шымкент секілді жас халқы көп, кәсіпкерлік белсенділігі жоғары қала үшін бұл бастама өз ісін бастағысы келетін жастарға да, бұрыннан еңбек етіп жүрген тәжірибелі тұлғаларға да жаңа мүмкіндіктер ашады. «Бизнеске кедергі жасамау» қағидаты тек қағазда қалмай, күнделікті тәжірибеге айналса, қала экономикасы тұрақты өсіп, шымкенттіктердің әл-ауқаты да артады. Енді басты міндет — Жолдаудағы тапсырмалардың нақты және уақытылы орындалуын қамтамасыз ету.