Шымкенттің жер астында жаңару: Қамысты көшесіндегі кәріз коллекторы түбегейлі қайта жаңғыртылуда
Шымкенттің жер астында жаңару: Қамысты көшесіндегі кәріз коллекторы түбегейлі қайта жаңғыртылуда
2 маусым 2026 жыл. Шымкент қаласының Қамысты көшесінде іргелі инфрақұрылымдық жобаның жұмысы жалғасуда — 55 жылдан астам уақыт бойы қызмет еткен кәріз коллекторының кешенді реконструкциясы жүргізіліп жатыр. Бұл жоба тек бір ғана коллекторды жаңартумен шектелмейді: ол бүкіл қала мен оның тұрғындарының болашағына бағытталған ауқымды қадам болып табылады. Жылдар бойы жинақталған проблемалар ақырында шешімін тауып, жаңа инфрақұрылымдық дәуірдің басталуына жол ашылып отыр.
Коллектордың тарихына үңілсек, ол Кеңес дәуірінде, 1970-ші жылдардың басында салынғанын байқауға болады. Сол кезеңде Шымкент — онда Чимкент деп аталған — қарқынды дамып келе жатқан өнеркәсіптік орталық болды. Қалаға жаңа зауыттар мен фабрикалар келіп, халқы өсіп, тұрғын үй массивтері пайда болды. Сол заманның нормалары мен технологиялары бойынша салынған коллектор өзіне жүктелген міндетті онжылдықтар бойы атқарды. Алайда уақыт өтіп, қала кеңейіп, халық саны артқан сайын, ескі инфрақұрылымға түсетін жүктеме де арта берді. Темір бетон трубалар тозуға, тіректер деформациялануға ұшырай бастады.
Реконструкцияға дейінгі техникалық тексерулер өте көңілсіз суретті алдымызға тартты. Мамандар коллектордың бірнеше учаскелерінде темір бетондағы терең жарықтар мен бұзылуларды, тығыздық бұзылған тігістерді, жергілікті деформацияларды анықтады. Бұл ақаулардың кез келгені кез келген сәтте ірі апатқа ұласуы мүмкін еді. Соңғы жылдары Қамысты көшесінің жекелеген учаскелерінде авариялық жағдайлар қайталанып, жол беті зақымданып, тұрғындарға қолайсыздықтар туғызды. Сарапшылардың бағалауынша, егер реконструкция уақытында жүргізілмесе, болашақта жер беті шөгуі мен тұтас аудандардың кәріз жүйесінен ажырауы мүмкін болар еді. «Мұндай коллекторлар — бұл қаланың тіршілік тамыры», — дейді су шаруашылығы саласының бас инженерлерінің бірі. — «Оларды уақытылы ауыстырмаса, салдары өте ауыр болар еді».
Шымкент — Қазақстанның оңтүстік өңірінің экономикалық, мәдени және демографиялық орталығы ретінде елеулі орын алатын мегаполис. Халық саны 1 миллион 200 мыңнан асып кеткен бұл қалада инфрақұрылымға деген сұраныс жыл сайын артып отыр. Кәріз жүйесінің сенімділігі тек техникалық мәселе ғана емес, ол халық денсаулығы мен экологиялық қауіпсіздіктің де кепілі. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, кәріз жүйесінің уақытылы жаңартылмауы аулаларда фекалий суларының шығуына, жер асты суларының ластануына және жұқпалы аурулардың таралуына тікелей алып келеді. Сондықтан Қамысты коллекторының реконструкциясы — бұл бүкіл Шымкент тұрғындарының денсаулығы мен тіршілік сапасы үшін жасалып отырған іргелі инвестиция.
Жобаны іске асыру барысында заманауи технологиялар мен материалдар қолданылуда. Ескі темір бетон трубалардың орнына жоғары сапалы полимерлі және күшейтілген трубалар орнатылып жатыр. Бұл материалдар коррозияға, химиялық ортаға және механикалық жүктемеге жоғары төзімділікпен ерекшеленеді. Техникалық стандарттарға сәйкес, жаңа коллектор кем дегенде 50 жыл тоқтаусыз қызмет ете алуы тиіс. Сонымен қатар реконструкция барысында байқалған жер асты ақаулары да жойылып, жүйенің геотехникалық тұрақтылығы қамтамасыз етілуде. Мамандардың айтуынша, жаңа коллектор сонымен қатар Шымкенттің болашақта кеңейетін тұрғын үй аудандарының кәріз жүктемесін де ала алатын қуатпен салынуда.
Жергілікті тұрғындар реконструкция жұмыстарына аралас реакция білдіруде. Бір жағынан, жол жұмыстарымен байланысты уақытша жол жабылулары мен шаң-тозаң халыққа белгілі бір қиыншылықтар туғызуда. Бірақ көшенің ұзақ жылдар тұрғыны болып келген тұрғындар жағдайды жақсы түсінеді. «Бұл жұмыстар баяғыда-ақ жасалуы керек еді, — дейді Қамысты көшесінің тұрғыны Бақытгүл Серікқызы. — Бізге бұрын-соңды жер бетіне кәріз суы шыққанда қатты қиналдық. Қазір ыңғайсыздық болса да, болашаққа сенімді қарауға болады». Өкілдер мен сарапшылар тұрғындарға сабырлы болуға шақыра отырып, жұмыстардың жоспарланған мерзімде аяқталатынына кепілдік беруде.
Қазақстан бойынша кәріз және су жеткізу инфрақұрылымының жағдайы бірқатар жылдан бері маңызды мемлекеттік назар аударып келеді. «Нұрлы жол» бағдарламасынан бастап «Ауыл — Ел бесігі», «Адал азық» және «Таза су» сияқты мемлекеттік бағдарламалар аясында елдің барлық өңірлерінде сумен жабдықтау мен су бұру жүйелерін жаңарту жұмыстары жанданды. Алайда зерттеулер елдің жалпы кәріз желісінің 40 пайыздан астамы 30 жылдан ұзақ мерзімді алғанын, ал 15 пайызы апаттық жағдайда екенін көрсетіп отыр. Шымкенттегі Қамысты коллекторының реконструкциясы осы жалпы ұлттық проблеманы шешудегі нақты қадамдардың бірі ретінде бағаланады.
Реконструкция аяқталғаннан кейін Шымкент халқы неге ие болады? Ең алдымен — авариялық жағдайлардың алдын алатын, ондаған жылдарға арналған сенімді кәріз жүйесі. Бұдан бөлек, жер бетіндегі жол торабының сапасы жақсарып, ел ішінде жолжөнелтімдердің кешігуіне себеп болып отырған уақытша жабылулар азаяды. Экологиялық тұрғыдан алғанда, жаңа герметикалық коллектор жер асты суларының ластану қаупін мейлінше төмендетеді. Маманданған жерлерді суарудан тыс жерлерде де суларды ұтымды пайдалану мүмкін болады. Сонымен, Шымкенттің Қамысты көшесіндегі бұл жоба — жай ғана труба ауыстыру емес, ол ертеңгі күнге деген жауапты таңдаудың, ұрпаққа арналған мұраның нышаны.
