Шымкент тұтынушылары жарықсыз: 17 мыңнан астам адам электр сөнуінен зардап шекті

2026 жылдың 15 тамызында Шымкент қаласының алты шағынауданында бірден электр энергиясы өшіп, мыңдаған тұтынушы күтпеген қиындыққа тап болды. Авария нәтижесінде жарықсыз қалғандардың жалпы саны 17 289 адамды құрады, оның ішінде 3 457-сі заңды тұлға, яғни кәсіпорындар мен мекемелер, ал қалғандары — жеке тұтынушылар болды. Электр қуатынан айрылған аудандар — Нұрсат, Солтүстік-шығыс, Тараз, Шапағат, Нұртас және Самал-3 шағынаудандары. Қала тұрғындарының арасында алаңдаушылық туа бастағанда, энергетиктер желі бойынша тиісті жұмыстарды жедел бастағанын хабарлады.
Шымкент — Қазақстанның үшінші мегаполисі ретінде соңғы жылдарда халқы қарқынды өсіп келе жатқан қала. Бүгінде шамамен 1,2 миллион тұрғыны бар бұл өңірде тұрмыстық инфрақұрылымға деген сұраныс жыл санап артып отыр. Электр жүйесіне жүктеме де сол қарқынмен өсуде. Мамандардың бағалауынша, Шымкенттің энергетикалық желілерінің едәуір бөлігі әлі де кеңестік дәуірде салынған және заманауи жүктемеге толықтай төтеп бере алмайды. Осы себептен де жаздың ыстық кезеңінде, кондиционерлер мен тұрмыстық техника максималды режимде жұмыс істегенде, желілерде апат қаупі күрт артады.
«Тамыз айы — энергетиктер үшін ең ауыр кезең. Ауаның температурасы 40 градусқа жеткенде, қала тұтынатын электр қуатының мөлшері қалыпты деңгейден 30–35 пайызға артады. Ескі трансформаторлар мен кабельдік желілер мұндай жүктемені ұзақ уақыт көтере алмайды», — дейді Шымкент қалалық энергетика бөлімінің бас маманы Алибек Дүйсенов. Оның сөзіне қарағанда, бұл оқиға кездейсоқ емес — жүйенің жаңартуды қажет ететін буындары жыл басынан бері қадағалауда тұрған. Алайда жөндеу жұмыстарына бөлінетін қаржының шектеулілігі кейбір аймақтарда жоспарлы алмастыруды кейінге шегеруге мәжбүр еткен.
Оқиға орнына барған тілшілер жергілікті тұрғындардың наразылығын тікелей тіркеді. Нұрсат шағынауданының тұрғыны, үш баланың анасы Гүлзира Мамытбекова: «Ыстықта балалармен қалу — бұл жай ғана жайсыздық емес, денсаулыққа нақты қауіп. Су сорғыштары да іске қосылмайды, лифт те тоқтап қалды. Ең күшті зардап шеккен кәрі адамдар мен науқастар», — деп сенімсіздігін жасырмады. Самал-3 шағынауданынан Нұрлан Есімов есімді кәсіпкер де өзінің шағымын жасырмады: «Мен тамақ сататын нүкте ашамын. Электр өшкен соң, суыткыштағы тауарлардың бәрі бүлінді. Зиянды кім өтейді? Ешкім жауап бермейді».
Осындай жасырын дағдарыстардың экономикалық шығыны жиі бағаланбай қалады. Дегенмен мамандар оның ауқымын жуықтап есептей алады. Тек бір тәулікте ғана 3 457 заңды тұлға жұмысын тоқтатуға немесе баяулатуға мәжбүр болса, жалпы өндірістік шығын миллиондаған теңгені құрауы мүмкін. Кіші және орта бизнес үшін мұндай кідірістер тікелей зиян болып табылады. Сатылмаған өнім, жұмысшыларға төленген бос уақыт ақысы, аппаратураны қайта қосудан туған техникалық шығын — барлығы бірге жиналғанда оңай жеңілетін соқпа емес.
Қазақстанның энергетика секторы жалпы алғанда жүйелі мәселемен бетпе-бет тұр. Бүкіл ел бойынша электр желілерінің орташа тозу деңгейі 65 пайызды құрайды деген деректер бар. Жаңартуға бөлінетін инвестициялар соңғы жылдары өсе бастағанымен, жиналып қалған кемшіліктің орнын толтыру үшін мемлекеттік бюджеттен де, жеке сектордан да жыл сайын елеулі қаржы қажет. Ел бойынша электр тарату желілерін жаңартуға 2025–2030 жылдар аралығында 1,8 триллион теңге бөлу жоспарланған. Алайда Шымкенттегі бүгінгі оқиға осы жоспарлардың іске асу қарқынына күмән тудыруда.
Авария орнында жұмыс жүргізіп жатқан электр желісі қызметкерлері мақсатты уақытта жарықты қайтаруға асыққанын жасырмады. Алайда зақымданудың нақты сипаты мен ауқымы туралы ресми ақпарат бастапқы кезде өте аз болды. «Жарықтың қашан толық берілетіні нақтылануда» деген жаупты мемлекеттік ресурстарда оқыған тұрғындар бұл сөзге сенбегенін жасырмады. Жергілікті белсенді Зауреш Бекова: «Бізге нақты уақыт беру керек. "Нақтылануда" деген жауап — ол жауап емес. Тұрғындар не күтетінін білгісі келеді», — деді.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Шымкентте мұндай ауқымды авария жаңа құбылыс емес. 2022 жылдың қысында осы қалада суық пен жел дауылынан соң мыңдаған үй жарықсыз қалған болатын. 2024 жылы да жаз айында ірі трансформатор бекетінің істен шығуынан бірнеше ауданды қамтыған апат тіркелді. Бірақ сол оқиғалар да жүйені түбегейлі жаңартуды тездетпеді. Осылайша қайталанып жататын авариялардың үлгісі қоғамда сенімсіздікті арттырып, билікке деген наразылықты күшейтуде. Бүгінгі тарих тағы да соны дәлелдеді: жарықты берген соң, жұрт уақытша тыныштайды, бірақ мәселенің тамыры жер астында жатып, келесі сілкіністі күтеді. Шымкент тұрғындары жарық пен жылу сияқты базалық игіліктердің тұрақтылығы үшін одан да нақты міндеттемелер мен шынайы инвестицияларды талап ете бастады.