Шымкентте аномалды ыстық электр желілеріне екі есе артық жүктеме түсірді

Шымкентте аномалды ыстық электр желілеріне екі есе артық жүктеме түсірді

Қазақстанның оңтүстік өңірін 2026 жылдың жазында өте қатты ыстық буып алды. 24 шілде 2026 жыл күні Шымкент қаласында ауа температурасы тарихи рекордтық деңгейге жетіп, тұрғындар үшін шынайы сынаққа айналды. Метеорологтардың мәліметінше, осы маусымда термометр +44 градус Цельсийге дейін жоғарылады, бұл соңғы отыз жыл ішіндегі ең жоғары көрсеткіш болып табылады. Дәл осындай жағдайда қала электр желілері тарихтағы ең ауыр сынаққа ұшырады.

Энергетиктердің хабарлауынша, ыстықтың күшеюіне байланысты қалада электр энергиясына деген сұраныс күрт өсті. Желідегі жүктеме тәуліктік орташа 200 мегаватт сағаттан 460 мегаватт сағатқа дейін, яғни екі есеге артық өсті. Мамандардың пікірінше, бұл жағдай бірнеше себептің тізбектелуінен туындады: тұрғындардың кондиционерлер мен желдеткіштерді жаппай қосуы, өнеркәсіптік кәсіпорындардың жұмысының тоқтамауы және қалалық инфрақұрылымды суытуға жұмсалатын қосымша шығын. Нәтижесінде аварийлік ажырату оқиғалары бас-басына 16 көше мен қаланың екі тұрғын ауданын қамтыды.

Шымкент электр тарату компаниясының техникалық директоры Асқар Жақсыбеков оқиғаға қатысты мынадай пікір білдірді: «Бұл аномальды жағдай болды. Желілер мұндай шоғырланған жүктемеге шыдамады, себебі олардың едәуір бөлігі бес немесе алты онжылдық бұрын салынған. Қалыпты жағдайда авариялар болмас еді, бірақ шектен тыс ыстық бәрін бірден ашып тастады». Оның сөзіне қарағанда, аварийлік бригадалар дереу күшейтілген режимге ауыстырылып, тәулік бойы жергілікті аймақтарда электр берілісін қалпына келтіруге кірісті.

Мамандардың алаңдатарлық мәліметіне сәйкес, Шымкент электр желілерінің шамамен 57 пайызы жаңартуды қажет етеді. Бұл сан еліміздің энергетикалық инфрақұрылымының ескіруіне қатысты кеңінен талқыланып жүрген мәселенің нақты дәлелі болып табылады. Салыстыру үшін айтар болсақ, Алматы мен Астанада жергілікті биліктің бастамасымен соңғы бес жылда желілердің 30–35 пайызы жаңартылды, ал Шымкенттегі жаңарту қарқыны айтарлықтай баяу болып отыр. Бюджет тапшылығы, жобалардың кешігуі және мердігерлік ұйымдармен байланысты мәселелер — барлығы осы саланың дамуын тежеп отыр.

Тарихи тұрғыдан қарастырғанда, Оңтүстік Қазақстан аймағы электр энергетикасындағы осал буын болып келеді. 2018 жылы Шымкентте де жазда ірі аварийлік ажыратулар болды, сол кезде жүздеген пәтер сағаттар бойы жарықсыз қалды. 2021 жылы қыс маусымында да желілерге артық жүктеме түсіп, отбасыларды жылусыз қалдырған оқиғалар тіркелді. Бірақ бүгінгі жағдай ауқымы мен қарқыны жағынан бұрынғылардан айтарлықтай озып отыр. Климаттың жалпы жылынуы осындай экстремалды жағдайлардың жиілей түсетінін де мамандар ескертіп келеді.

Жергілікті тұрғындар, әсіресе отбасылық үйлер мен бөлімшелерде тұратын азаматтар, жағдайды ауыр сипаттауда. «Ыстықта кондиционерсіз отыру мүмкін емес, бірақ бізге оны өшіріп, аптапта отыруды сұрайды. Бала-шаға бар үйде бұл шешілмейтін жұмбақ», — деді Самал шағын ауданының тұрғыны Гүлмира Сейтқалиева. Тұрғындардың мұндай реакциясы жалпы қоғамдық пікірді де дәл бейнелейді: жылдар бойы жиналып қалған инфрақұрылымдық мәселелер бір сәтте жарылып шыққандай сезілуде.

Энергетика сарапшысы, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің профессоры Нұрлан Мырзахметов аталмыш оқиғаны кеңірек аясында бағалады: «Бүгінгі апат — бұл жүйелік мәселенің сыртқа шыққан белгісі ғана. Егер желілерді жаңарту бағдарламасы жылдамдатылмаса, алдағы бірнеше жылда Шымкент жыл сайын осындай дағдарыспен бетпе-бет келетін болады. Климаттық өзгерістер жағдайды одан әрі ушықтырады — ыстық маусымдары ұзарып, жаздың ең ыстық кезеңдері бұрынғыдан да шектен тыс болып барады». Оның ескертуіне қарағанда, тек ауыстыру жұмыстарымен шектелмей, желілерді «ақылды» технологиялармен жарақтандыру керек.

Шымкент қалалық әкімшілігі де жағдайға байыппен қарайтынын білдіреді. Ресми хабарламада электр тарату компаниясымен бірлесіп, желілерді жаңарту бойынша кезекті инвестициялық жоспарды дайындау жұмысы жеделдетілетіні жарияланды. Алайда сарапшылар бюджеттік мәселелер болмаса, жобаларды іс жүзінде жылдам іске асыру оңай еместігін де атап өтуде. Мамандар тұрғындарға пик сағаттарында, яғни күндізгі 12:00–16:00 аралығында ірі электр тұтынатын құрылғылардың жұмысын уақытша шектеуді ұсынуда. Бұл шара желілердің жарылып кетуіне жол бермеудің ең қарапайым, бірақ тиімді жолы болып табылады. Қаланың болашағы тікелей осы мәселені шешуге байланысты екені бүгін айқын болды: инфрақұрылымға мерзімінде инвестиция салмаса, даму мен тұрмыс сапасы бірдей зардап шегеді.