«Нұрсат» қосалқы станциясы: апаттан қалпына келтіруге дейінгі жол

16 тамыз 2026 жылы Қазақстанның энергетика саласы тағы бір сынақтан өтуде. 110/10 кВ «Нұрсат» қосалқы станциясында күшейтілген режимде жөндеу-қалпына келтіру жұмыстары жалғасып жатыр. Нысанда барлық апаттық бригадалар мен бейінді мамандар жұмылдырылған, мақсат — тұтынушыларды барынша жедел және қауіпсіз электрмен жабдықтауды қалпына келтіру. Бұл оқиға тек техникалық авария ғана емес, Қазақстанның энергетикалық инфрақұрылымының осалдығы мен оны жаңғырту қажеттілігін тағы бір рет көз алдына келтіреді.
«Нұрсат» қосалқы станциясы — аймақтың маңызды энергетикалық тораптарының бірі. Бұл нысан тұрғын үй массивтерін, өнеркәсіптік кәсіпорындарды және әлеуметтік объектілерді электрмен жабдықтайды. Мамандардың мәліметінше, станция бірнеше жыл бойы жоғары жүктемемен жұмыс істеп келді. Облыстық энергетика басқармасының деректеріне сүйенсек, аймақта соңғы бес жылда тұтынушылардың саны 18 пайызға өсті, ал инфрақұрылымды жаңарту қарқыны бұл талапқа сай келмеді. Нақ осы алшақтық авариялардың басты себебіне айналып отыр деп есептейді саланың сарапшылары.
Авария алдындағы жағдайды таразылайтын болсақ, станциядағы жабдықтардың біршама бөлігі ескіргенін мойындамасқа болмайды. Энергетика саласының тәжірибелі инженері Болат Ермековтың айтуынша, «110 кВ кернеудегі трансформаторлық жабдықтың орташа қызмет мерзімі 25-30 жыл, ал еліміздің бірқатар қосалқы станцияларындағы жабдықтар сол шектен асып кеткен. Бұл — жүйелік мәселе, оны бір апаттық жөндеумен шешу мүмкін емес». Осы пікір бүгінгі «Нұрсат» станциясындағы жағдайға да тікелей қатысты. Техникалық тексерулер кезінде екінші реттік тізбектердің кабельдерінің тозығы жеткені анықталды, бұл релелік қорғаныс және автоматика жүйесінің (РҚА) дұрыс жұмыс істемеуіне алып келді.
Қазіргі уақытта мамандар бірнеше бағытта бір мезгілде жұмыс жүргізуде. Алдымен, 10 кВ 3 және 4 шиналар жүйесіне (ШЖ) сынақ жұмыстары жүргізілді, нәтиже оң болды: жабдық қажетті параметрлерге сай шыдап, жүктемені көтере алатыны дәлелденді. Бұл — жөндеу процесіндегі маңызды алға жылжу. Релелік қорғаныс және автоматика қызметі екінші реттік тізбектердің кабельдерін ауыстырып, жүйені жаңадан баптауда. Еңбекші РЭС мамандары зақымданған секциялардан күштік кабельдерді 3 және 4 шиналар жүйесіне қайта қосу жұмыстарын белсенді жүргізіп жатыр. Бұл қадам тұтынушыларды резервтік схемалар арқылы кезең-кезеңімен электрмен жабдықтауды қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Осылайша жөндеушілер тізбекті, жүйелі түрде алға жылжып, электрді бірден емес, кезеңдеп қосып отырады — бұл қауіпсіздік тұрғысынан ең дұрыс тәсіл.
Жергілікті тұрғындар мен кәсіпкерлер үшін бұл оқиға айтарлықтай қиындық тудырды. «Бізде балмұздақ сататын бірнеше нүкте бар, тоңазытқыштар тоқтаса — зиян айтарлықтай болады. Бірақ жұмысшылардың тез жауап бергені жақсы, кем дегенде хабарландыру жасалды», — дейді жергілікті кәсіпкер Айгүл Сейткалиева. Тұрғын үй секторындағы азаматтар да алаңдаушылығын жасырмады: жазғы ыстықта электрсіз қалу — ауыз суды сорғымен тарту мүмкін болмайды, лифттер тоқтайды, ауруханаларда кернеу азаяды. Дәл осы себепті апаттық бригадалар жедел іске қосылып, тәулік бойы жұмыс үстінде.
Қазақстанда энергетикалық апаттарды реттеу тәжірибесі жыл санап жақсарып келеді, алайда жүйелік мәселелер әлі де шешімін таппаған. Ел бойынша жыл сайын орташа есеппен 1200-ден астам апаттық жарықсыздану тіркеледі, оның 30 пайызынан астамы жабдықтардың тозуынан туындайды деп хабарлайды Энергетика министрлігінің ресми есептері. 2022-2025 жылдары энергетикалық инфрақұрылымды жаңарту бағдарламасы аясында елдің 40-тан астам қосалқы станциясы жаңартылды, бірақ бұл жалпы саннан алғанда аздаған бөлік. «Нұрсат» оқиғасы осы жұмыстардың жеткіліксіз қарқынын тағы бір мәрте дәлелдеп отыр. Энергетикалық қауіпсіздік эксперті Дінмұхамед Сейітов бұл туралы өз пікірін ашық айтты: «Бір станцияны жөндеумен шектелсек болмайды. Жүйелі аудит жүргізіп, ескірген нысандарды кезекке қойып, инвестицияны арттыру — мемлекеттің стратегиялық міндеті».
Алдағы перспективаларға келетін болсақ, «Нұрсат» станциясындағы жұмыстар аяқталғаннан кейін нысанның толыққанды техникалық тексеруден өтуі күтілуде. Энергетика сарапшылары мен азаматтық қоғам өкілдері биліктен жабдықтарды жаппай жаңарту жоспарын жариялауды талап етуде. Сондай-ақ апаттық жарықсызданулар кезінде тұтынушыларды уақытылы хабардар ету жүйесін жетілдіру мәселесі де күн тәртібінде тұр. Жергілікті мәслихат депутаты Ербол Досжановтың айтуынша, «бюджет жоспарлауында энергетикалық инфрақұрылымға бөлінетін қаражатты арттыру туралы ұсыныс дайындалып жатыр, «Нұрсат» оқиғасы осы жұмысты жеделдетті».
Барлық техникалық жұмыстар мен ауыстырып-қосу операциялары аяқталғанша апаттық бригадалар мен арнайы мамандар нысанда қала береді. Мамандардың бас мақсаты — тұтынушылардың электрмен жабдықталуын қауіпсіз әрі жедел қалпына келтіру. «Нұрсат» станциясының тәжірибесі — жалпы ел ауқымында энергетикалық инфрақұрылымға деген жауапкершіліктің артуы қажет екенін айқын көрсеткен сабақ. Авария — техниканың жеңілісі емес, жүйелі жоспарлаудың кешеуілдегенінің белгісі. Оны дер кезінде оқып, тиісті қорытынды шығару — бүгінгі күннің басты міндеті.