Шымкентте балалар тасымалының қауіпсіздігі: жауапкершілік кімде?

Шымкент қаласында балаларды тасымалдайтын көліктерге бақылау күшейтілді. 11 қыркүйек 2026 жылы қала полициясы жоспарлы рейдтер шеңберінде мектеп оқушылары мен балабақша тәрбиеленушілерін тасымалдайтын автобустарды тексеруді жандандырды. Бұл шара кездейсоқ туындаған жоқ — соңғы жылдары елімізде балаларды тасымалдау кезіндегі жол-көлік оқиғалары санының артуы қоғамды алаңдатып, билік орындарын шұғыл шараларға итермеледі.
Мамандардың бағалауынша, Қазақстанда балаларды тасымалдауға арналған арнайы талаптар 2015 жылдан бастап кезең-кезеңімен күшейтілуде. Алайда іс жүзінде нормативтік талаптардың орындалуы тиісті деңгейде бақыланбайтыны — бұл саланың басты проблемасы болып келді. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы, халық саны 1,2 миллионнан асады. Мұндай ірі мегаполисте күнделікті мыңдаған балалар мектепке, балабақшаға жеткізілетінін ескерсек, тасымалдаушы ұйымдар мен жеке жүргізушілердің жауапкершілігі өте жоғары екені айқын.
Шымкент қалалық полиция департаментінің өкілі Нұрлан Әбенов журналистерге мынандай мәліметтер берді: «Тексерулер барысында бірқатар автобустарда қауіпсіздік белбеулері жоқ, техникалық тексеруден өтпеген, ал жүргізушілердің санитарлық кітапшалары мен тиісті санаттағы жүргізуші куәліктері жоқ екені анықталды. Бұл — жол жүрісі қауіпсіздігі ережелерінің дөрекі бұзылуы». Рейдтер кезінде бірнеше жүргізушіге қатысты әкімшілік хаттамалар жасалды. Жауапкершілік шараларына айыппұл салу мен тасымалдауға рұқсатты уақытша тоқтату жатады.
Заң талаптарына сәйкес балаларды тасымалдайтын көліктер ерекше техникалық нормаларға сай болуы тиіс. Атап айтқанда, автобуста «Балаларды тасымалдаймын» деген тиісті белгі болуы, барлық отырғыштарда қауіпсіздік белбеулері орнатылуы, кузов жай-күйі мен тежеу жүйесі стандарттарға сәйкес болуы міндетті. Бұған қоса, жүргізуші кемінде бес жылдық тәжірибесі бар, D санатты куәлік ұстаушы болуы, медициналық тексеруден өткені туралы анықтамасы болуы шарт. Алайда рейдтер кезінде жиі табылатын бұзушылықтардың тізімі осы талаптармен тікелей қайшы келетінін полиция деректері көрсетіп отыр.
Шымкенттегі жағдайдың өзгешелігі сонда — мектептерде балаларды ұйымдастырылған тасымалдау жоқ. Яғни мектеп әкімшілігі бұл мәселеге жауапты емес. Балабақшаларда болса тасымалды ата-аналар өз бастамасымен ұйымдастырады: бірнеше отбасы ақшасын жинастырып, жеке жүргізуші жалдайды немесе тасымалдаушы ұйыммен шарт жасасады. Осы жерде заңдық олқылық туындайды — мектепке дейінгі мекеме де, мектеп те жауапкершілікті өзіне алмайды, ал ата-аналар барлық шарттар мен нормативтерді өздері бақылауға мәжбүр. Балалар мен отбасылардың құқықтарын қорғау жөніндегі қоғамдық ұйымның жетекшісі Айгүл Серікова бұл жайттың маңыздылығын атап өтті: «Ата-ана жүргізушімен жеке шарт жасасқан кезде, оның куәлігін, автобустың техникалық жай-күйін тексеру жауапкершілігі де өздеріне жүктеледі. Бірақ қарапайым азамат мұны қалай тексере алады? Бұл мемлекет тарапынан анық реттеуді талап ететін мәселе».
Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, дамыған елдердің басым бөлігінде балаларды тасымалдауды мемлекет немесе муниципалитет тікелей бақылайды. Мысалы, Германияда мектеп автобустарының барлығы жергілікті билік органдарымен тіркелген және жүйелі техникалық бақылаудан өтеді. АҚШ-та арнайы «мектеп автобусы» стандарттары федералдық заңмен бекітілген. Қазақстанда осы саладағы бірыңғай мемлекеттік бағдарлама мен ортақ реестр жоқтың қасы. Бұл — саланың реттелмегендігін айқын көрсетеді.
Полиция рейдтерінің нәтижесіне алғашқы қоғамдық реакция бірдей болмады. Бір жағынан, ата-аналар мен қоғамдық белсенділер бақылаудың күшеюін мақұлдап, одан да жүйелі тексерулер жүргізілуін талап етуде. Екінші жағынан, жеке тасымалдаушылардың бірі, атын жариялауды тілемеген Бауыржан есімді жүргізуші, талаптардың қайшылықты сипатын атап өтті: «Біз белбеу орнатамыз, техникалық тексеруден өтеміз, бірақ балабақша ата-аналары тек арзан баға іздейді. Стандартты сақтайтын тасымалдаушыны ешкім жалдамайды — себебі бұл қымбатқа түседі». Бұл пікір саладағы нарықтық шындықты айқын бейнелейді: реттеу мен бәсекелестік арасындағы теңгерімді табу оңай емес.
Шымкент полициясы рейдтерді алдағы уақытта да жалғастыратынын, сондай-ақ тасымалдаушы ұйымдар мен жеке жүргізушілерді оқытуға бағытталған ақпараттық шаралар өткізілетінін хабарлады. Қала әкімдігінің білім бөлімі балаларды тасымалдауды жүйелі реттеу мәселесін зерделеп жатқандығы туралы мәлімдеді. Алайда нақты заңнамалық өзгерістер әзірше жоспарда жоқ. Балалар қауіпсіздігі — ымырасыз құндылық. Шымкенттегі бақылаудың күшеюі дұрыс бастама, бірақ ол жүйелі реформамен, тиісті қаржыландырумен және барлық тараптардың — мемлекет, ата-аналар, тасымалдаушылар — бірлескен жауапкершілігімен ғана нәтижелі болмақ. Жол қауіпсіздігінде «кездейсоқ» сөзіне орын жоқ.