Шымкентте жаңа стадион: жер алу процесі жалғасуда, тұрғындар компенсация күтуде

21 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласында 35 000 орындыққа арналған жаңа футбол стадионының құрылысы жалғасып жатыр. Қала әкімдігі Қаратау ауданының Туран-2 шағынауданында орналасқан аумақтан жер учаскелерін мемлекеттік мұқтаждар үшін алу жұмыстарын белсенді түрде жүргізуде. Алайда бұл процесс тек техникалық мәселе ғана емес — оның артында жүздеген отбасының тағдыры, олардың мүліктері мен болашақтары жатыр.
Жобаның мәліметтеріне сәйкес, стадионның негізгі аумағы үшін шамамен 21 гектар жер бөлінген. Алу жұмыстарының бір кезеңі аясында 177 жер учаскесінің 160-ы қазірдің өзінде мемлекетке қайтарылған. Қалған 17 учаскемен жұмыс жалғасуда, ал қосымша жерге орналастыру жобасы аясында тағы 14 учаскені алу жоспарлануда. Яғни жалпы алғанда екі жүзден астам жер иесі өз мүлкінен айырылып, компенсация алу мәселесімен бетпе-бет отыр. Бұл сандар артында тіршілік еткен, бизнес жүргізген немесе мал өсірген нақты адамдар тұрғанын ұмытпаған жөн.
Шымкент қаласының баспасөз хатшысы Ермек Сейітовтің айтуынша, жер учаскелерін бағалау тәуелсіз бағалау компаниясы арқылы жүзеге асырылады және нарықтық баға негізінде анықталады. «Біз заңның барлық талаптарын сақтаймыз. Меншік иелерімен диалог үздіксіз жүргізіліп отыр, ешкімнің мүддесін ескермей қалдырмаймыз», — деді ол. Дегенмен, тәуелсіз сарапшылар мен жер иелерінің өздері бағалау сомасы мен нақты нарықтық бағаның арасында айтарлықтай алшақтық бар екенін мәлімдейді. Мысалы, 0,08 гектарлық жер учаскесі нарықта шамамен 18 миллион теңгеге бағаланса, тәуелсіз бағалаушы оны 14 миллион теңге деп есептеген. Бұл айырмашылық жай ғана сандар емес — кей отбасы үшін жаңа баспана алуға жетпейтін сома.
Жобаның тарихына үңілсек, аталмыш аумақтың бастапқыда шаруа қожалықтарына бөлінгенін байқаймыз. 2007 жылы жердің бір бөлігінің мақсатты пайдаланылуы сауда нысандары, өндірістік база, әкімшілік ғимараттар, қоймалар және жеке қосалқы шаруашылық үшін өзгертілді. 2013 жылы аумақ Шымкент қаласының құрамына енгізілгеннен бері оның мақсатты тағайындалуы өзгертілмеген. Ал 2024 жылдан бастап Қаратау ауданының 223-кварталындағы учаскелерді футбол стадионы салу үшін мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы қаулылар қабылдана бастады. Демек, бұл процесс жылдар бойы дайындалған, алайда тұрғындарға жеткілікті ескерту берілді ме — бұл мәселе әлі де талас туғызады.
Шымкент облыс орталығы болудан тікелей республикалық маңызы бар қалаға айналғалы бері үлкен өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Халқының саны үш миллионнан асқан қала инфрақұрылымды жедел жаңартуды қажет етеді. Жаңа стадионның салынуы — осы үрдістің бір буыны. Алайда урбанизация мен инфрақұрылым жобалары әрдайым қиын әлеуметтік сұрақтарды алға шығарады: дамуды кімнің есебінен жасаймыз? Қала тұрғынының мүддесімен мемлекеттің мүддесі қайда қиылысады? Қазақстанның басқа ірі қалаларында — Алматыда, Астанада — де осындай жобалар кезінде ұқсас даулар туғанын тарих растайды. Жер учаскелерін алу процесінде компенсацияның əділдігі мен ашықтығы жайлы пікірталастар елімізде жаңа нәрсе емес.
Жергілікті тұрғын, бұрынғы жер иесі Зауреш Маратова өзінің реакциясын былай жеткізді: «Біз мұнда жылдар бойы тіршілік еттік. Алатын ақшамыз сол ауданнан тең бағалы баспана алуға жеткіліксіз. Балалар мектебін, достарын, таныс ортасын тастап кетуге мәжбүр болады». Оның сөздері жекелеген шағым ғана емес — ол жүздеген отбасының ортақ сезімін жеткізіп тұр. Экономист-сарапшы Бауыржан Нұрланов бұл мәселеге өзге қырынан қарайды: «Стадион жобасы ұзақ мерзімді перспективада қалаға экономикалық пайда әкелуі мүмкін — туризм, спорт индустриясы, жұмыс орындары. Бірақ бұл пайданың жеке мүлкін жоғалтқан тұрғындарға тікелей тиюі үшін арнайы механизмдер керек».
Болашаққа қарасақ, стадионның 2028 жылға дейін іске қосылуы жоспарланып отыр. Бұл нысан Қазақстанның халықаралық футбол аренасындағы беделін нығайтуға, ірі турнирлер мен матчтарды өткізуге мүмкіндік беруі тиіс. Алайда жоба аяқталғанша шешілуі керек мәселелер аз емес. Қалған 17 учаскенің иелерімен келісімге қол жеткізу, қосымша 14 учаскені алу, сонымен бірге бұрынғы иелердің компенсацияға қанағаттанғандығын қамтамасыз ету — бұлардың барлығы әкімдіктің алдындағы нақты міндеттер. Азаматтық белсенділердің «Жер иелерімен ашық диалог пен тәуелсіз медиация тетіктерін енгізу» туралы талаптары да назардан тыс қалмауы тиіс. Шымкент стадионының оқиғасы — бұл жай ғана спорт объектісінің тарихы емес. Бұл қазіргі Қазақстандағы даму мен адам мүддесін теңдестіру мәселесінің айнасы. Қала алға жылжиды, бірақ ол жолда ешбір азаматтың мүддесі тепе-теңдікті табуы — мемлекет пен қоғамның ортақ жауапкершілігі.