Қазақстан мұздайтыны дүниежүзіне: Түркістан облысы өндірістегі көшбасшылар қатарына қосылды

Қазақстанның тамақ өнеркәсібінде жаңа жетістіктер белгіленіп отыр. 2026 жылдың 10 шілдесінде жарияланған ресми статистикалық деректер бойынша, елімізде осы жылдың қаңтар–мамыр айлары аралығында 35,1 мың тонна мұздай өндірілді. Бұл көрсеткіш Қазақстанның азық-түлік өнеркәсібіндегі жоғары қарқынды дамудың айқын дәлелі болып табылады. Атап айтқанда, Түркістан облысы алғаш рет ірі өндірушілер тізіміне еніп, 6 мың тонна өнім шығарумен елдің екінші ірі мұздай өндірушісіне айналды.
Өндірістің географиялық бөлінісіне назар аударсақ, нарықтағы үстемдік анық байқалады. Алматы облысы жалпы өндірістің 66,3 пайызын — яғни 23,3 мың тоннасын — өз еншісіне алып, сала бойынша даусыз көшбасшылық позициясын сақтап қалды. Осы аймақта ондаған жыл бойы қалыптасқан өндірістік инфрақұрылым, жоғары технологиялы кәсіпорындар мен тәжірибелі мамандар базасы облысқа бәсекелестердің ілгерілеуіне қарамастан бірінші орнын берік ұстап тұруға мүмкіндік беріп отыр. Алматы қаласы 1,3 мың тонна, ал Ақмола облысы 1,1 мың тонна өнім шығарып, тізімде өз орындарын иемденді.
Өндірілетін мұздайдың сортторына келсек, сүтті мұздай мен пломбир нарықтың негізгі өнімдері болып қала береді. Сүтті мұздай 15,2 мың тонна, пломбир 14,3 мың тонна өндірілді — бұл екі сорт жалпы өндірістің 80 пайызынан астамын құрайды. Қазақстандық тұтынушылардың дәстүрлі дәм-дәрекке деген адалдығы бұл санаттағы өнімдердің жыл сайын жоғары сұранысқа ие болуын қамтамасыз етіп отыр. Дегенмен сарапшылар жаңа экзотикалық дәмдер мен сау тамақтану трендіне сай өнімдер нарығының да бірте-бірте кеңейіп жатқанын атап өтеді.
Алматы облысының ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібі басқармасының өкілі Нұрлан Сейітқалиев бұл жетістіктерді елдің аграрлық саясатының жемісі деп бағалайды: «Соңғы бірнеше жылда кәсіпорындарды жаңғырту мен заманауи технологияларды енгізуге бағытталған мемлекеттік қолдау бағдарламалары нақты нәтиже бере бастады. Өндіріс қуаты артып, сапа деңгейі халықаралық стандарттарға жақындады. Бұл экспорттың өсуіне тікелей ықпал етіп отыр», — деді ол.
Ерекше назар аударатын тұс — Қазақстанның мұздай экспортындағы серпінді өсу. 2026 жылдың қаңтар–сәуір айлары аралығында шетелге 6,4 мың тонна мұздай жеткізілді, бұл 24,8 миллион АҚШ долларына сәйкес келеді. Өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда натуралды мәнде экспорт 46,4 пайызға, ал ақшалай мәнде — 77 пайызға өсті. Бұл сандар мұздай өнеркәсібінің Қазақстан экономикасына қосатын үлесі мен оның сыртқы сауда әлеуетінің айтарлықтай ұлғайғанын айғақтайды. Тіпті сыртқы сауда балансы да оң болып шықты: экспорт импорттан 2,9 мың тоннаға артып отыр.
Экспорттың тағы бір маңызды ерекшелігі — оның басым бөлігі, яғни 99,9 пайызы, ТМД елдеріне бағытталған. Ресей 4,3 мың тонна сатып алумен ең ірі тапсырыс берушісі болып қалып отыр. Қырғызстанға экспорт 68,4 пайызға, Өзбекстанға 27,7 пайызға өсті. Бұл деректер Орталық Азия нарығында қазақстандық мұздайдың беделі артып келе жатқанын анық көрсетеді. Экономист Айгүл Мұратова атап өтетіндей, «ТМД кеңістігіндегі сауда байланыстарының нығаюы Қазақстанның тамақ өнеркәсібіне жаңа мүмкіндіктер ашуда. Алайда алдағы кезеңде алыс шетелдерге шығу — бәсекеге қабілеттіліктің шынайы сынағы болмақ». Сарапшылар халалы өнім сертификаттарын алу арқылы Таяу Шығыс нарығына кіру перспективасын да жоққа шығармайды.
Импорт жағы да назардан тыс қалмауы тиіс. Қаңтар–сәуір аралығында Қазақстан 3,4 мың тонна мұздай сатып алды, бұл 12,9 миллион доллар болып есептеледі және өткен жылмен салыстырғанда 10,1 пайызға артты. Негізгі жеткізушілер — Ресей (1,5 мың тонна), Қырғызстан (1,4 мың тонна), Өзбекстан (178,1 тонна) және Түркия (156 тонна). Импорттың өсімі ішкі нарықтағы сұраныстың жоғары болып тұрғанын дәлелдесе де, оның экспорттан анағұрлым аз болуы елдің сауда балансын оң ұстауға ықпал етіп отыр. Мамандар импорттың негізгі бөлігін ерекше дәмдер мен желілердегі тауашалы өнімдер құрайды деп есептейді.
Тарихи тұрғыдан алып қарағанда, Қазақстанның мұздай өнеркәсібі кеңестік кезеңнен бергі ұзақ жолды артта қалдырды. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында жабдықтардың тозуы мен инвестиция жетіспеушілігінен өндіріс тұралаған болатын. 2000 жылдардан бастап салаға жеке инвесторлар мен мемлекеттік бағдарламалар тартылды, нәтижесінде өндіріс технологиясы жаңарды, ассортимент кеңейді, сапа жақсарды. Бүгінгі таңда қазақстандық мұздай отандық тұтынушылардың ғана емес, жақын шетел сатып алушыларының да қызығушылығын тудырып отыр. Түркістан облысының өнеркәсіп саласындағы серпіні ерекше қуантарлық: облыс соңғы жылдарда тамақ өңдеу кластерін белсенді дамытып, жаңа өндірістік алаңдар мен жұмыс орындарын ашуда. Осының нәтижесінде аймақ бұрын тек ауылшаруашылық өнімдерімен танымал болса, енді өңделген тамақ өнімдерін экспорттайтын аймаққа айналып келеді.
Болашаққа деген болжамдар да оптимистік сипат алып отыр. Мамандардың пікірінше, жаздық маусымның шарықтау шегінде мұздай өндірісі мен тұтынуы одан да жоғарылайды. Климаттың жылынуы, халықтың табысы мен сатып алу қабілетінің артуы, сондай-ақ жастар арасындағы мұздай мәдениетінің таралуы — осының барлығы саланың ары қарай өсуіне оң ықпал ете береді. Егер өндіріс осы қарқынмен дамыса, 2026 жылы тұтас жыл бойынша мұздай өндірісі жаңа рекордтық деңгейге жетуі мүмкін. Қазақстан мұздай өнеркәсібі — бұл енді тек маусымдық тауашалы нарық емес, елдің азық-түлік экспорттық стратегиясының маңызды бағыттарының біріне айналып отырған толыққанды сала.