«Байдібек ата» су қоймасы: Түркістан өңірінің су мәселесіндегі жаңа бет

Түркістан облысында ауқымды гидротехникалық нысанның — «Байдібек ата» су қоймасының — құрылысы аяқталуға жақындап отыр. 2026 жылдың 9 шілдесінде облыс әкімі Нұралхан Күшеров жобаның іске асырылу барысымен танысып, нысанды тікелей инспекциялады. Мемлекет басшысының су инфрақұрылымын дамыту жөніндегі тапсырмаларын орындау аясында жүргізіліп жатқан бұл жоба өңірдің ауылшаруашылық саласы үшін ғана емес, жалпы Оңтүстік Қазақстанның су қауіпсіздігі тұрғысынан да стратегиялық маңызға ие.
Жобаның жалпы құны 15 миллиард 700 миллион теңгені құрайды. 680 гектар алқапты алып жатқан су қоймасы 67 миллион текше метрге дейін су сыйдыра алады. Негізгі су көзі ретінде Боген өзені пайдаланылмақ. Нысан іске қосылғаннан кейін 9 700 гектарға жуық суармалы жер тұрақты сумен қамтамасыз етіледі. Бұл — өңірдің ауылшаруашылық алқаптары үшін тікелей тіршілік сауалы болып отырған мәселе, өйткені Түркістан облысының климаты жазғы маусымда айтарлықтай құрғақшылықпен сипатталады.
Су тапшылығы Оңтүстік Қазақстан үшін жаңа проблема емес. Ондаған жылдар бойы өңір шаруалары суармалы егіншілікте ескі каналдарға және аймақ бойынша біркелкі таралмаған су ресурстарына тәуелді болып келді. Аграрлық сарапшылардың бағалауынша, Түркістан облысындағы суармалы жердің шамамен 40 пайызы бүгінде тиімсіз суландыру жүйелерінің салдарынан толықтай өнімді пайдаланылмайды. «Байдібек ата» су қоймасының іске қосылуы осы олқылықтың орнын толтыруға және ауылшаруашылық өндірісін сапалы жаңа деңгейге шығаруға мүмкіндік береді деп күтілуде. Су ресурстарын басқару жөніндегі маман Асқар Жақсыбеков бұл жайлы: «Орталықтандырылған су қоймасының болуы — тек ирригация мәселесі ғана емес, бұл бүкіл аймақтың азық-түлік қауіпсіздігінің кепілі. Боген өзенінің суын жинақтай отырып, біз жыл бойы тұрақты суармаланатын алқаптардың көлемін айтарлықтай ұлғайта аламыз», — деп атап өтті.
«Байдібек ата» су қоймасының тағы бір маңызды функциясы — көктемгі су тасқыны кезіндегі паводқтық суларды жинақтап, оны жазғы суару маусымында пайдалануды қамтамасыз ету. Жыл сайын Боген өзенінің жоғарғы ағыстарынан келетін қар суы мен жаңбыр тасқыны өңірде елеулі шығын келтіреді: егін алқаптары суға кетеді, жол инфрақұрылымы бүлінеді, ауылдық елді мекендерге нұқсан тиеді. Жергілікті тұрғын, Байдібек ауданының шаруасы Нұрлан Сейітқали: «Бұрын көктем келген сайын бізге екі апта бойы дала жұмыстарынан кетуге тура келетін — бәрі суға батып жататын. Енді осы жаңа нысан салынса, ол проблема жойылады деп үміттенеміз», — деп жеткізді ойын. Су қоймасы сонымен бірге Боген су қоймасын толықтыру үшін де ресурс жіберуге мүмкіндік береді, бұл өңірдегі жалпы гидрологиялық баланстың тұрақтануына септігін тигізеді.
Жобаның астарында мемлекеттік саясаттың нақты бағыттары жатыр. Қазақстан Президентінің су инфрақұрылымын дамыту, суды үнемдеу технологияларын енгізу және гидротехникалық нысандарды жаңғырту жөніндегі тапсырмалары аясында еліміз бойынша бірнеше ірі су жобасы қатар жүргізілуде. Су ресурстары және ирригация министрлігінің деректеріне сүйенсек, Қазақстанда соңғы бес жылда суармалы жердің жалпы алқабы 12 пайызға ұлғайған. Алайда су шаруашылығы инфрақұрылымының тозуы қарқынды жаңғыртуды талап етеді: ескі каналдардың 60 пайыздан астамы өнімді пайдалануға толықтай жарамайтын күйде. Осындай жағдайда «Байдібек ата» тәрізді жаңа нысандардың маңызы ерекше арта түседі.
Облыс әкімі Нұралхан Күшеров инспекция барысында нысанның дайындық деңгейіне жоғары баға береді: «Жоба уақытында аяқталып жатыр. Іске қосылғаннан кейін мыңдаған шаруа отбасы тұрақты сумен қамтамасыз етіледі. Бұл — Президентіміздің тапсырмасын дәл орындаудың нақты мысалы». Әкімнің бұл бағасы жергілікті халық арасында оң қабылданды: Байдібек, Шардара және Отырар аудандарының тұрғындары жаңа нысанның іске қосылуын асыға күтуде. Аграрлық сала өкілдері мен фермерлер бірлестіктері де жобаның аяқталуын алдағы маусымдардың ең маңызды оқиғасы ретінде атап отыр.
Сарапшылар «Байдібек ата» су қоймасының іске қосылуы Түркістан облысының аграрлық потенциалына тікелей ықпал ететінін болжайды. Тұрақты суармаланатын 9 700 гектар жерден өнімділіктің кемінде 25–30 пайызға артуы күтілуде. Ауылшаруашылығы экономисті Гүлнар Баймаханова бұл туралы: «Біз тек сандарды ғана емес, адам тағдырларын да ескеруіміз керек. Суармалы жердің тұрақты жұмыс істеуі мыңдаған отбасының кірісін арттырады, ауылдан қалаға қоныс аударуды тежейді және өңірдің жалпы экономикалық белсенділігін ынталандырады», — деп ескертті. Шынында да, дамыған су инфрақұрылымы — бұл тек ирригация ғана емес, ол ауылды жерлердегі өмір сапасының, халықтың тұрақтылығының және азық-түлік тәуелсіздігінің іргетасы.
«Байдібек ата» су қоймасы — Қазақстанның су саясатындағы маңызды қадам. Ол бір мезгілде паводқтан қорғау, суармалы егіншілікті дамыту және Боген өзені бассейнінің гидрологиялық тепе-теңдігін сақтау функцияларын атқаратын көп мақсатты нысан болып табылады. Жобаның аяқталуы Түркістан облысының ауылшаруашылық саласындағы жаңа дәуірдің басталуын білдіреді — мұнда мемлекеттік инвестиция мен жергілікті халықтың мүддесі тығыз үйлесім тапқан. Алдағы жылдары бұл су қоймасының өңір дамуына тигізер нақты үлесі оны іске асыруға жұмсалған 15,7 миллиард теңгенің ақталған инвестиция екенін айқын дәлелдейтіні сөзсіз.