Түркістан облысында 100 миллион теңгелік контрабандалық темекі ұсталды: аймақты шарпыған заңсыз тауар тасымалдау ісі

17 шілде 2026 жылы Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы Түркістан облысында ірі контрабандалық темекі тасымалдау арнасының жойылғанын ресми түрде мәлімдеді. Жалпы құны 103 миллион теңгеден асатын темекі өнімдері тәркіленіп, осы іске қатысты 23 тұлға анықталды, олардың бесеуі қамауға алынды. Бұл оқиға тек аймақтық деңгейде ғана емес, жалпы ұлттық масштабта заңсыз сауда-саттықпен күрестің жаңа кезеңін белгілеп отыр.
Тергеу барысында анықталғандай, контрабандалық темекі өнімдері Қырғызстан аумағынан заңсыз жолмен Қазақстанға кіргізілген. Тауарлар шекара арқылы жасырын өткізіліп, Түркістан облысы мен Батыс Қазақстанның бірқатар аймақтарында сатылымға шығарылған. Тергеушілердің мәліметіне сүйенсек, бұл тек жеке бастамашылдық емес, жүйелі түрде ұйымдастырылған, тармақты желісі бар қылмыстық топтың жұмысы болатын. Схема бірнеше ай бойы үздіксіз жұмыс істеп, мемлекеттік бюджетке елеулі зиян келтірген.
Бас прокуратураның баспасөз қызметі тарқатқан мәліметте мынадай маңызды тұжырым бар: «Шекараға жақын аймақта жүк көліктерінің жүргізушілерінен күштеп ақша жинаған қылмыстық топ анықталды. Тергеу барысында заңсыз делдалдық қызметтен түскен ақшаның бір бөлігі мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғаларына пара ретінде берілгені дәлелденді. Қазіргі уақытта сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізілуде. Қылмыстық схемаға қатысқан 23 тұлға анықталды, олардың бесеуі қамауда». Бұл мәлімдеме мемлекеттік органдардың да осы заңсыз желіге тартылған болуы мүмкін екендігін айғақтайды, бұл оқиғаға деген қоғамдық назарды күрт арттырды.
Маманданған сарапшылардың бағалауынша, контрабандалық темекі нарығы Орталық Азия аймағында соңғы бес жылда айтарлықтай өсті. Экономист Дәурен Сейітовтың пікірінше, «Заңсыз сатылатын темекі өнімдеріне салынатын акциз салығынан Қазақстан жыл сайын миллиардтаған теңге жоғалтады. Бұл мәселе тек қазынашылық шығын ғана емес, халық денсаулығына да тікелей зиянын тигізетін мәселе, себебі заңсыз темекі стандарттардан тыс жағдайда өндіріледі». Шынында да, мемлекеттік бюджетке түспей жатқан салық кірістері әлеуметтік бағдарламалар мен инфрақұрылымды дамытуға жұмсалуы мүмкін ресурстар болып табылады. Осы контекстте тек 103 миллион теңгелік бір партияның өзі де мемлекетке орасан шығын екенін ескерген жөн.
Іс аясында тағы бір маңызды факт жарияланды: Түркістан облысында жалған кәсіпорындар желісі арқылы шетелге заңсыз шығарылған 200 миллиард теңгеге жуық қаражат анықталды. Бұл сома контрабандамен жеке-дара алғанда ғана емес, жалпы экономикалық қылмыстың ауқымы тұрғысынан да таңқаларлық. Сарапшылар мұндай схемалардың жұмыс істеуі үшін ортаның болуы қажет екенін, яғни лауазымды тұлғалардың немқұрайлылығы немесе тікелей ынтымақтастығынсыз мұндай ауқымды операциялардың мүмкін болмайтынын атап өтеді. Аймақтық прокурор Айбек Нұрмағамбетовтың сөзіне жүгінсек: «Бұл тергеу аймақтағы экономикалық қылмыспен күрестің жаңа беті болады. Біз барлық байланысты тізбекті толық ашып, кінәлілерді заңды жауаптылыққа тартуды мақсат тұтамыз».
Тарихи тұрғыдан алғанда, Түркістан облысы шекаралық аймақ ретінде бұрын да контрабандалық тасымалдаудың нысанасына айналып отырған. 2020–2022 жылдар аралығында осы өңірде бірнеше ірі заңсыз тауар тасымалдау ісі тіркелді, алайда сол кездегі тәркілеу сомалары анағұрлым аз болатын. Сарапшылар соңғы жылдары контрабандалық желілердің ұйымдасу деңгейінің айтарлықтай өскенін байқайды. Бұл жолы ашылған схеманың күрделілігі — пара беру элементтерінің, жалған кәсіпорындардың және жүргізушілерден күштеп ақша жинаудың бір уақытта жұмыс істеуі — аймақтағы ұйымдасқан қылмыстың жаңа сапалы деңгейге шыққанын көрсетеді.
Бас прокуратура ашқан бұл ісіне қоғамдық реакция екіұшты. Бір жағынан, азаматтар мен сарапшылар мемлекеттік органдардың белсенді іс-қимылына риза. «Бұл — жақсы бастама. Бірақ маңызды нәрсе — іс соңына дейін жеткізілуі, лауазымды тұлғалардың есімдері жарияланып, нақты жаза беріліп, соңынан дыбыссыз тынбауы», — деп жазды Алматылық журналист Сандуғаш Ермекова өз желілік бетінде. Екінші жағынан, азаматтардың бір бөлігі мемлекеттік органдардың өздерінің де схемаға тартылғанына қатысты алаңдаушылығын жасырмайды. Лауазымды тұлғаларға пара берілгені туралы мәліметтің жарияланғанынан кейін бұл алаңдаушылықтың негізсіз еместігі айқындала түсті.
Осы ісінің перспективалары мен салдары туралы айтар болсақ, сарапшылар алдағы кезеңде бірнеше маңызды нәтижені күтіп отыр. Біріншіден, тергеудің лауазымды тұлғаларды да қамтитыны белгілі болғандықтан, аймақтық деңгейдегі кадрлық тазалау болуы мүмкін. Екіншіден, Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы шекаралық бақылауды күшейту мәселесі дипломатиялық деңгейде қайта қаралуы ықтимал. Үшіншіден, жалған кәсіпорындар арқылы 200 миллиард теңгенің шетелге шығарылуы туралы деректер жеке, ауқымды тергеуге алып келуі мүмкін. Заңгер Мадина Жақсыбекованың бағалауынша: «Егер бұл іс нақты үкіммен аяқталса және жоғары лауазымды шенеуніктер жауапқа тартылса, бұл Қазақстанның экономикалық қылмыспен күрестегі ең маңызды прецеденттерінің бірі болады».
Түркістан облысындағы бұл оқиға жеке бір контрабанда ісінен әлдеқайда терең мәнге ие. Ол аймақта орныққан жүйелік мәселелерді, соның ішінде шекаралық бақылаудың олқылықтарын, лауазымды тұлғалардың парақорлыққа бейімділігін және ұйымдасқан қылмыстың экономикалық ауыртпалығын бір мезгілде жарқын бейнеледі. Мемлекет пен қоғамның ортақ күш-жігері ғана мұндай күрделі схемаларды тамырынан жоя алатынын осы іс тағы бір мәрте дәлелдеп отыр.