Шымкентте заңсыз нысандарға қарсы күрес жаңа деңгейге шықты: алты ғимарат қиратылды

5 қазан 2026 жыл. Қазақстанның үшінші мегаполисі — Шымкент қаласында заңсыз салынған құрылыс нысандарына қарсы күрес жаңа белсенді кезеңге аяқ басты. Сот шешімдері негізінде алты заңсыз нысан қиратылып, тағы алтауы жақын арада бұзылуға тиіс. Бұл шара Қазақстан аумағында заңды құрылыс мәдениетін қалыптастыруға бағытталған жүйелі жұмыстың маңызды бөлігі болып табылады және елдегі қала құрылысын реттеу саласындағы реформалардың нақты жемісі ретінде бағаланып отыр.
Шымкент — халқы үш миллионнан асқан, жедел дамып жатқан қала. Мұндай мегаполистерде заңсыз құрылыс мәселесі ерекше өткір тұрады, өйткені бақылаусыз ғимараттар тек заңды тәртіпті бұзып қана қоймай, тұрғындардың қауіпсіздігіне де тікелей қатер төндіреді. Соңғы жылдары Шымкентте тұрғын үй алаңдарының тез ұлғаюы, ірі сауда нысандарының лезде пайда болуы және инфрақұрылымның дамуы осы мәселені бірінші орынға шығарды. Қала басшылығы бұл жағдайдан шығудың жолын заңнаманы қатаң сақтауда және тексеру жұмыстарын күшейтуде деп анықтады.
Биылғы жылдың басынан бастап Шымкент қалалық ортасының бақылау және сапа басқармасы мамандары пайдалануға берілген ғимараттарды да, аяқталмаған құрылыс нысандарын да кешенді тексеруден өткізді. Осы тексерулердің нәтижесінде 314 әкімшілік хаттама жасалды. Аталған хаттамалардың басым бөлігінде рұқсат беруші құжаттардың жоқтығы, бекітілген жобаларға сәйкес келмеу және қала құрылысы талаптарын бұзу фактілері тіркелді. Тоғыз ай ішінде ғана құрылыс-монтаж жұмыстарын бастау туралы 501 хабарлама келіп түскені де осы саладағы белсенділіктің қаншалықты жоғары екенін айқын дәлелдейді. Бұзылған алты нысанның ішінде сауда нүктелері, нарықтар, құрылыс материалдары дүкені және бутиктері бар аялдама кешені бар. Тағы сегіз нысан бойынша сот қарауы жалғасуда, олардың тағдыры алдағы айларда шешіледі.
Қалалық ортаның бақылау және сапа басқармасының басшысы Берік Дүйсенов бұл жұмыстың маңызды мәселелерін жария алаңда ашық айтты. "Біздің міндетіміз — заңды бұзған кез келген нысанға қатысты жедел және нақты шара қолдану. Мұнда ешқандай ерекше жағдай болмайды", — деді ол. Дүйсенов сонымен бірге тексеру немесе сот процесі басталғаннан кейін нысан иелерінің мүліктерін басқа тұлғаларға қайта ресімдеуге тырысатын жағдайлар орын алып жатқанын атап өтті. "Қазіргі кезде біз осындай фактілерге міндетті түрде жауап береміз. Үш күн ішінде тиісті материалдарды жіберіп, нысанға тыйым саламыз", — деп нақтылады басқарма басшысы. Бұл мәлімдеме иелерінің заңнан жасырынуға тырысатын қулық-сұмдықтарына жол берілмейтінін анық көрсетіп отыр.
Сарапшылар мен азаматтық белсенділер Шымкент билігінің бұл қадамын оң бағалайды. Қала жоспарлау саласының тәжірибелі маманы Айгүл Сейткалиева өз пікірін былай білдірді: "Заңсыз құрылыс мәселесі ондаған жылдар бойы жинақталып келді. Бұрын нысандар салынып қойды да, билік соңынан ғана іске кірісетін еді. Қазір жүйе өзгерді — алдын ала тексеру, бастапқы кезеңде-ақ тоқтату механизмі жұмыс істейді. Бұл — дұрыс бағыт". Тұрғындар тарапынан да осы шараларды қолдайтын пікірлер жиі айтылуда. Шымкенттің Әл-Фараби ауданының тұрғыны Нұрлыбек Өтеғалиев айтқандай: "Біздің көшемізде бірнеше жыл бойы заңсыз нарық жұмыс істеді. Кірме жолдарды бөгеді, санитарлық жағдай нашар болды. Бұзылғанына шынымен қуандым. Заңды бұзғандар жауап беруі керек".
Бұл науқанның заңдық негізі де сенімді. 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап Қазақстанда жаңа Құрылыс кодексі күшіне енді. Аталған кодекс рұқсаттама алудан бастап нысанды пайдалануға тапсыруға дейінгі бүкіл процесті жан-жақты реттейді. Бұрын құрылыс саласындағы нормалар бірнеше заңдарға шашырап кеткен болса, енді барлығы бір кодекске біріктірілді. Сарапшылардың пікірінше, бұл заң заңсыз құрылысқа қарсы күресте мемлекет қолындағы ең тиімді құралдардың бірі болмақ. Жаңа кодекс бойынша бақылаушы органдардың өкілеттіктері айтарлықтай кеңейіп, жауапкершілік шаралары да күшейтілді.
Тарихи тұрғыдан алғанда, заңсыз құрылысқа қарсы күрес Қазақстан үшін жаңа мәселе емес. 2000-жылдардың ортасынан бастап Алматы мен Астанада да осындай кампаниялар жүргізілді, алайда олардың нәтижелілігі жеткіліксіз болды — себебі жүйелі тексеру мен заңдық механизмдер жеткілікті дамымаған еді. Шымкенттегі бүгінгі тәжірибенің ерекшелігі — ол кешенді сипатта: тексеру, хаттамалау, сот шешімі және қиратуға дейінгі бүкіл тізбек жүйелі жұмыс атқаруда. Бұл үлгі болашақта басқа қалаларда да тараса, елдегі заңды құрылыс кеңістігін қалыптастыруға маңызды үлес қосады.
Алдағы перспектива тұрғысынан қарасақ, тексеру жұмыстары жалғасатын болады. Сот қарауындағы сегіз нысанның тағдыры жақын айларда анықталады. Сарапшылар Шымкенттегі бұл тәжірибенің ұлттық деңгейде үлгі ретінде тануы мүмкін екенін болжауда. Ең бастысы — бұл шаралар қоғамда маңызды бір хабарды жеткізіп отыр: заңды бұзу ешқашан жазасыз қалмайды, ал мемлекет азаматтардың қауіпсіз және заңды қала кеңістігінде өмір сүру құқығын қорғауға шын ниетті. Жаңа Құрылыс кодексінің тиімділігі мен Шымкент тәжірибесі бірлесе отырып, Қазақстанның қала құрылысы мәдениетіне жаңа серпін бере алады.