Шымкент су тасқынынан қорғануға дайындалуда: 34 арна тазартылып, жеті жоба іске асырылмақ

7 қазан 2026 жыл. Шымкент қаласы биылғы күзгі жауын-шашынға дайындықты күшейтіп, су тасқынына қарсы іс-шаралар кешенін жедел жүзеге асыра бастады. Қалалық мамандар ең қауіпті аудандарды анықтап, 34 арна мен өзен арналарының механикалық тазартуын бастады. Бұл жұмыстар мегаполистің дамуы жоспарына енгізілген жеті жобаның бір бөлігі болып табылады.
Шымкент — Қазақстанның оңтүстігіндегі ең ірі қала, халқы 1,3 миллионнан асатын мегаполис. Жыл сайын күзгі және көктемгі жауын-шашын кезінде қала ішіндегі бірқатар аудандар су басу қаупіне тап болады. Бұл мәселе соңғы онжылдықта ерекше өткір сипат алды: аумақтың кеңеюі, тұрғын үй массивтерінің жедел өсуі және инфрақұрылымның артта қалуы салдарынан нөсер жауғанда сулардың ағып кетуі қиындап кетті. Қала гидрологтары мен сарапшыларының бағалауынша, Шымкенттің қазіргі кәріз жүйесі 1980–90-жылдары салынған және сол кездегі халық санына есептелген. Содан бері қала халқы екі есеге жуық өсті, ал су ағызу желілері оның ауқымымен сәйкес жаңартылған жоқ.
Тасқынға неғұрлым осал аудандардың бірі — Елтай тұрғын үй массиві. Бұл жерде үш мыңнан астам үй бар, ал жауын-шашын мол болған жылдары аудан тұрғындары өз ауларынан, тіпті үйлерінен су кетпей жататынына шағымданды. Қолданыстағы арна нөсер кезінде үлкен көлемдегі суды сіңіре алмайтын. Биыл осы мәселені шешу үшін Елтайда үш жаңа арна салу жұмыстары қолға алынды. Жауапты мамандар аталған жұмыстарды ағымдағы айдың аяғына дейін аяқтауды жоспарлап отыр. Жергілікті тұрғын Айгүл Сәрсенова: «Бізге осы шешімді жылдар бойы күттірді. Биыл жаңбыр мол жауса, үйімізге кіре алмай қаламыз деп алаңдайтынбыз. Енді жұмыс басталғанына қуаныштымыз», — деп пікірін білдірді.
Бұдан бөлек, Бадам өзені де ерекше назарда. Бадамның Шымкент аумағындағы арнасы шамамен 50 шақырымды алып жатыр. Еңбекшін ауданында жағалауды нығайту жұмыстары жоспарланған. Оңтүстік шағын ауданынан Ташкент көпіріне дейінгі учаске механикалық тазартуға тиіс. Мамандардың айтуынша, Бадам өзенінің арнасына соңғы бірнеше жылда едәуір мөлшерде қоқыс, тұнба және ағаш тамырлары жиналып қалған. Бұл су ағысының жылдамдығын баяулатып, жайылма аймақтарда судың тұрып қалуына себеп болады. Су ресурстары саласының маманы Марат Оспанов: «Бадам арнасын тазарту — бұл тек бір маусымдық шара ғана емес. Өзен гидрологиялық жүктемені дұрыс көтеру үшін арнаны кемінде бес жылда бір рет жүйелі тазарту қажет. Өкінішке орай, бұл жұмыс бұрын кезеңді жүргізілмей келді», — дейді.
Сайрам-Су арнасында да жұмыстар жоспарланған. Бұл су жолы Шымкенттің бірқатар тұрғын аудандарынан өтетіндіктен, оны реттеу де маңызды міндеттердің бірі болып саналады. Сонымен қатар Текесу су қоймасы мен осы атаумен аталатын арна күрделі жөндеуді қажет етеді. Аталған объектілердің техникалық жағдайы алаңдаушылық тудырып отыр: жобалық-сметалық құжаттама дайын, қаржыландыру туралы өтінімдер бюджетке жіберілді. Су шаруашылығы департаментінің басшысы Серік Жақсыбеков: «Текесу су қоймасының бөгеті тозу белгілерін көрсетуде. Егер уақытылы жөндеу жүргізілмесе, апаттық жағдай туындаған кезде зардап шегетін аудандар тізімі айтарлықтай ұзарады», — деп ескертті.
Шымкент комфортты қалалық орта дамыту басқармасының басшысы Абылхайыр Оңғар жалпы ахуал туралы: «Бүгінгі таңда 34 арна мен өзен арналарының механикалық тазартуы жүргізіліп жатыр. Тасқын қаупі бар аумақтар анықталды, алдағы төрт жылға арналған іс-шаралар жоспары бекітілді. Біз жағдайды бақылауда ұстап отырмыз», — деді. Оның сөзіне қарағанда, жеті жобаның барлығы қала дамуының стратегиялық жоспарына енгізілген. Бұл жобаларды кешенді жүзеге асыру мегаполистің су тасқынына сезімталдығын едәуір төмендетеді деп күтілуде.
Тасқын мәселесі Қазақстанның оңтүстік өңірлері үшін жаңалық емес. Тарихи деректерге сүйенсек, 2010 жылдары бірнеше рет болған күшті нөсерлер кезінде Шымкенттің бірқатар ауданы суға батқан. 2019 жылғы жауын-шашын кезінде де жүздеген үй зардап шеккен. Сол жылдан бері биліктің тасқынға қарсы инфрақұрылымды жаңарту мәселесінде белсендірек болуын талап еткен азаматтардың үні күшейе түсті. Экологтар мен қала жоспарлаушылары климаттың өзгеруі аясында экстремалды жауын-шашын оқиғаларының жиілей беретінін алдын ала айтып келген. Бұл болжамдар дұрыс болып шықса, Шымкент секілді қалалар үшін алдын алу шаралары стратегиялық қажеттілікке айналатыны даусыз.
Биылғы дайындық жұмыстарын бақылаушылар оң бағалағанымен, кейбір сарапшылар ұзақ мерзімді жүйелі шешімдер де керек екенін атап өтеді. Гидравликалық инженер Нұрлан Темірбеков: «Тазарту жұмыстары — бастапқы қадам ғана. Ең бастысы — жаңа тұрғын аудандарын жоспарлаған кезде су ағызу жүйесін бірден қаrastыру керек. Осы принципті ұстанбасақ, он жылдан кейін мәселе тағы қайталанады», — деп ескертті. Шымкент биліктің алдағы төрт жыл ішінде жүзеге асыратын жоспарлары осындай кешенді тәсілді қамтиды ма, жоқ па — соны уақыт көрсетеді. Бірақ тасқынға дайындықтың биыл күшейтілгені — қала тұрғындары үшін маңызды қадам.