Шымкент түнгі иісінің сыры: тыныс алу мәселесі бүкіл қала тұрғындарын алаңдатуда

Қазақстанның оңтүстік мегаполисі Шымкент соңғы апталарда тұрғындары үшін таныс болмаған бір мәселемен бетпе-бет келді — түнгі уақытта қала аспанын жайлайтын күрт иісті газ бұлты. 19 қазан 2026 жылы мәселе әлі де өз шешімін таппаған күйінде, арнайы комиссия ауа сапасын бақылауды жалғастыруда. Шымкент тұрғындары, атап айтқанда, таң алдындағы екі мен үш аралығындағы сағаттарда бөлмелерінің терезесін жауып, есіктерін тығыз жапқанның өзінде өткір иістен арыла алмай жатқанын айтуда. Мұндай жағдай жеке адамның тыныштығын бұзып қана қоймайды — бүкіл қаланың экологиялық қауіпсіздігіне қатысты маңызды сұрақтарды күн тәртібіне шығарады.
Шымкент — халқы 1,2 миллионнан асатын, Қазақстанның үшінші ірі қаласы. Өнеркәсіптік алаңдары мен тұрғын үй аудандарының жанасып жатуы осы мегаполис үшін жаңа мәселе емес. Өткен онжылдықтарда қаладағы өнеркәсіптік кәсіпорындардың дамуымен бірге ауа ластануы да күрделене бастады. Қала экологтарының мәліметіне сүйенсек, Шымкентте атмосфераға шығарылатын ластаушы заттардың мөлшері соңғы бес жылда шамамен он сегіз пайызға өскен. Бұл деректің өзі-ақ өнеркәсіптің тұрғын халық өміріне тигізетін ықпалына деген назарды арттыруды талап етеді. Биылғы жылдың басынан бері Шымкентте 38 экологиялық тексеру жүргізілген, ал бұл тексерулер барысында анықталған бұзушылықтар бойынша бірнеше кәсіпорынға нұсқама берілді, төрт ұйымның қызметі уақытша тоқтатылды.
Арнайы комиссия жұмыс барысында «Эко Шина» және «Standard Steel KZ» жауапкершілігі шектеулі серіктестіктеріне кезекті тексеру жүргізді. Мамандар шығарынды көлемін, сүзгілеу жабдықтарының жұмыс режимін және рұқсат етілген нормативтерден мүмкін болатын асып кетулерді бағалады. Мониторинг нәтижесінде аталған кәсіпорындарда ауа ластануының айқын белгілері анықталмады деп хабарланды. Алайда бұл нәтиже тексерілетін нысандардың санаулы ғана бөлігін қамтыған бір кезекті шаруадан шығарылған қорытынды екенін есте ұстаған жөн. Экология департаментінің мәліметінше, нормативтерден асып кету дәлелденген жағдайда кез келген кәсіпорынға қатысты жоспардан тыс тексеру тағайындалады, комиссия жұмысының нәтижесі бойынша акт жасалады және одан әрі шешім қабылданады.
«Біз кешкі сағат онда терезені жауып ұйықтауға жатамыз, бірақ таң қараңғысында иіс үйдің ішіне кіріп алады. Балаларым жөтеліп оянады, бірақ не екенін білмейміз. Биліктен нақты жауап күтеміз», — дейді Шымкенттің Аль-Фараби ауданының тұрғыны, үш баланың анасы Гүлнар Сейітқалиқызы. Оның сөзі жеке бір адамның шағымы ғана емес — онлайн форумдар мен әлеуметтік желілерде мыңдаған шымкенттіктер дәл осындай тәжірибені бөлісіп жатыр. Аймақтық денсаулық сақтау органдарының деректеріне сәйкес, соңғы айда тыныс алу жолдарының жедел ауруларымен жүгінушілер саны сәл өскен, бірақ мамандар бұл өзгерісті тікелей атмосферадағы иіспен байланыстыратын жеткілікті негіз жоқ деп есептейді.
Осы мәселеге байланысты экология саласының мамандары бірнеше болжам ұсынып отыр. Шымкент қалалық экология орталығының зерттеушісі Болат Оразбековтің пайымдауынша, түнгі уақытта ауа температурасының төмендеуіне байланысты атмосфералық инверсия құбылысы орын алып, ластаушы заттар жерге жақын қабатта жиналып қалуы мүмкін. «Инверсия кезінде күндіз байқалмаған шығарындылар түн ортасында жер бетіне жақын жиналады. Бұл — ашық аспанда еркін ұшып кеткен болуы мүмкін зат үй аулаларыңызды ораған кездегі жағдай», — деп түсіндіреді ғалым. Бұл тұжырым ауасы таза болып тұрған күндіз тексерулер жүргізіп, ештеңе таппаған комиссияның нәтижесімен де белгілі дәрежеде үйлесімді.
Қала тұрғындарының талабы мен ресми тараптың ұстанымы арасындағы алшақтық та назар аударарлық. Азаматтық қоғам өкілдері, атап айтқанда «Таза ауа Шымкент» бастамасының белсендісі Зарина Мұхамеджанова, тексерулерді тек күндіз ғана емес, иіс ерекше сезіліп жататын түнгі уақытта да жүргізуді талап етуде. «Егер проблема түн ортасында туындаса — тексеруді де сол уақытта жүргізу керек. Таңертең барып, "ештеңе жоқ" деп кетудің мағынасы аз», — деп мәлімдейді белсенді. Бұл ұсыныстың орындылығы туралы экология бөлімінде ресми пікір білдірілген жоқ, алайда мониторингті тәулік бойы жүргізу мәселесі талқыланып жатыр деп хабарланды.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстанның ірі қалаларында өнеркәсіптік ластану мен тұрғын халықтың шағымдары бұрын да жиі қайшылыққа ұласып отырған. Өткен жылдары Алматы мен Балқаш қалаларында да ұқсас оқиғалар болды: арнайы тексерулер ұзаққа созылды, ал тұрғындар проблема шешілгенше айлап шыдауға мәжбүр болды. Шымкент жағдайында маңызды айырмашылық — қаланың халық тығыздығы жоғары аймақтарын алып жатуы және бала-шаға мен егде тұрғындардың ықтимал денсаулық тәуекелдері. Медицина ғылымының дәлелдегеніндей, ауа ластануына ұзақ мерзімді ұшырасу жүрек-тамыр және тыныс алу ауруларының дамуын едәуір жеделдетеді.
Нәтижесінде бұл жағдай бір ғана санитарлық нормативтің бұзылуы немесе сақталуы туралы мәселеден әлдеқайда тереңге барады. Шымкент тұрғындарының өз қаласының ауасын тыныштықпен жұтуға деген хұқығы — конституциялық кепілдікпен қорғалған, ал оны іс жүзінде қамтамасыз ету мемлекеттік органдардың тікелей міндеті. Комиссия жұмысын жалғастырып, тексерулер жүргізген сайын нақты нәтиже мен ашық есеп беру талабы да арта бермек. Тіршіліктің негізі — таза ауа. Оны сақтау жолында жасалатын кез келген қадам — халыктың денсаулығы мен болашаққа деген инвестиция.