Шымкент экспортшылары трансшекаралық сауданың тосқауылдарын талқыға салды

Қазақстанның оңтүстік өңірінің өнеркәсіп орталығы саналатын Шымкент қаласында экспорт саласындағы өзекті мәселелер ашық пікірталасқа шықты. 14 қазан 2026 жылы Шымкент қаласының Кәсіпкерлер палатасы жанындағы Жеңіл өнеркәсіп салалық кеңесінің кеңейтілген отырысы өтіп, оған мемлекеттік органдар мен халықаралық ұйымдардың өкілдері, сондай-ақ аймақтың жетекші экспорттаушы кәсіпорындарының басшылары бас қосты. Сауда рәсімдерін жеңілдету және өткізу пункттерінің жұмыс тиімділігін арттыру — осы екі мәселе отырыстың өзегіне айналды.
Отырысқа Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігінің, «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығы» АҚ және Халықаралық сауда орталығының (ITC) өкілдері қатысты. Мұндай жоғары деңгейлі қатысушылар тізімі — оқиғаның жай ғана аймақтық кеңесменен шектелмейтінін, керісінше, ұлттық экспорттық стратегияның ажырамас бөлігі екенін аңғартады. Шымкент Қазақстан мен Орталық Азия елдерінің арасындағы іскерлік белсенділігі жоғары хаб ретінде соңғы жылдары айтарлықтай дамып, экспортқа бағытталған өнеркәсіп секторы кеңейе түсуде.
Аймақ үшін бұл жиынның маңызы ерекше. Қазақстанның оңтүстігі — тоқыма, тігін, тері-аяқ киім және тамақ өнеркәсібінің шоғырланған орталығы. Қазақстан Статистика бюросының деректері бойынша, Шымкент облысы жеңіл өнеркәсіп өнімдерін экспорттау бойынша ел ішінде үш жетекші аймақтың қатарына тұрақты түрде кіреді. Дегенмен, кәсіпкерлер шекаралық рәсімдердің күрделілігін, логистикалық тосқауылдарды және ресімдеу мерзімдерінің ұзақтығын ескере отырып, нарықтық мүмкіндіктерді толық пайдалана алмай отырғанын мойындайды. «QazTrade» мәліметтеріне сүйенсек, Қазақстан экспорттаушыларының орта есеппен 30 пайызы рәсімдік кедергілерді нарыққа шығудың басты тежегіші ретінде атайды.
Отырыста сөз алған Жеңіл өнеркәсіп салалық кеңесінің мүшесі, жергілікті тігін фабрикасының директоры Айгүл Мамытова: «Бізге сапалы өнім шығаруға кедергі жоқ. Бірақ тауарды шекарадан өткізу кезінде кезіктіретін бюрократиялық рәсімдер бізден қомақты уақыт пен қаражат алып кетеді. Кейде тауар апталап кедендік тазалаудан өте алмай, тұрып қалады, ал бұл бізге тікелей шығын», — деді. Оның сөздері залдағылардың ортақ пікірін дәл жеткізді. Экспорттаушылар өтінімдерді қабылдау мен тіркеу процесінің цифрландырылмағанын, оның орнына қағаз жүзіндегі рәсімдердің басым екенін алға тартты.
Сауда және интеграция министрлігінің өкілі Берік Жақсыбеков кәсіпкерлердің алаңдаушылықтарын жақсы түсінетінін айта келе, мемлекет тарапынан жүргізіліп жатқан реформалар туралы мәлімет берді: «Біз «Бірыңғай терезе» принципі негізінде шекаралық рәсімдерді біріктіру жұмыстарын жүргізіп жатырмыз. 2026 жылдың соңына дейін негізгі өткізу пункттерінде электрондық декларациялау жүйесін толық енгізуді жоспарлап отырмыз. Бұл экспорттаушылар үшін уақытты да, шығынды да елеулі азайтады», — деп мәлімдеді ол. Министрлік өкілінің сөздері залда оңтайлы қабылданды, дегенмен кәсіпкерлер реформалардың нақты іске асу мерзімін қадағалау қажеттігін атап өтті.
Халықаралық сауда орталығының (ITC) өкілі де осы мәжіліске белсене атсалысты. ITC — БҰҰ мен Дүниежүзілік сауда ұйымының бірлескен агенттігі ретінде дамушы елдердің сауда әлеуетін нығайтуға мамандандырылған құрылым. Оның өкілі Шымкент кәсіпкерлеріне халықаралық сауданы жеңілдету бойынша ITC ұсынатын оқыту бағдарламалары мен техникалық көмек мүмкіндіктері туралы кеңінен баяндады. Атап айтқанда, экспорттық нарықтарды талдау, сертификаттау талаптарына сәйкестікті қамтамасыз ету және шетелдік сатып алушылармен байланыс орнату тақырыптарында онлайн семинарлар ұйымдастыру ұсынылды. «Қазақстанның жеңіл өнеркәсіп кәсіпкерлерінің бәсекеге қабілеттілігі жоғары. Мәселе — нарыққа дұрыс жолмен шығу», — деп атап өтті ITC өкілі.
Отырыс барысында көтерілген ұсыныстардың ішінен бірнешеуі ерекше назар аударды. Кәсіпкерлер экспорттық жүктерге арналған «жасыл дәліз» тетігін кеңейтуді, шағын және орта бизнес үшін жеңілдетілген кедендік декларация нысанын енгізуді, сондай-ақ өткізу пункттерінде консультациялық нүктелер ашуды ұсынды. Бұл ұсыныстар хаттамаға тіркелді және жауапты ведомстволарға жолдану жоспарланды. Кеңестің төрағасы Нұрлан Сейткали жиынды қорытындылай келе: «Бұл отырыс — бастама ғана. Бізге нәтиже керек, пікірталас емес», — деп ескертті.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері сыртқы сауданы ырықтандыру жолында бірқатар реформа жүргізді. ДСҰ-ға мүшелік (2015), Еуразиялық экономикалық одақ шеңберіндегі ынтымақтастық, ЭЫДҰ мен ЕО елдерімен GSP+ жеңілдіктері — осының бәрі Қазақстан экспортының ауқымын кеңейтуге ықпал етті. Алайда орта буын кәсіпкерлердің, әсіресе жеңіл өнеркәсіп саласындағылардың, бұл мүмкіндіктерді пайдалану деңгейі әлі де төмен. Шымкенттегі осындай отырыстар жүйелі диалог алаңын қалыптастырып, кәсіпкерлер мен мемлекет арасындағы алшақтықты жоюға қызмет етеді. Алдағы айларда ұсыныстардың орындалу барысы бақылауға алынатын болса, аймақтық экспорттың жаңа серпін алатынына деген сенім арта түсетіні анық.