Шымкентте тропикалық бұрыш: банан ағаштары қаладағы жасыл кеңістікті өзгертіп жатыр

Шымкентте тропикалық бұрыш: банан ағаштары қаладағы жасыл кеңістікті өзгертіп жатыр

12 маусым 2026 жыл. Шымкент қаласының тұрғындары өз көздеріне сенбей таңырқауда: Володарского көшесінде, күнделікті таныс ағаштар мен бұталардың арасынан тропикалық банан өсімдіктері бой көтеріп тұр. Бір қарағанда бұл Оңтүстік-Шығыс Азия немесе Латын Америкасының бір бұрышынан жыртып алынған сурет сияқты, алайда бұл — шынайы Шымкент, Қазақстанның үшінші мегаполисі. Қалалық ортада экзотикалық өсімдіктерді өсіру идеясы жергілікті кәсіпкер Данияр Азимбаевтың қолдан жасаған жобасы болып шықты.

Бұл эксперименттің тарихы жай ғана оқыстан туған ой емес. Азимбаев компаниясы бұрын да Шымкенттің абаттандыру жұмыстарына белсене атсалысып келген. Өткен жылы, 2025 жылы, компания Жаңгелдин көшесіндегі аллеяны бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі аясында жаңартты. Сол жоба жергілікті тұрғындар арасында жылы қабылданған соң, кәсіпкерлер жаңа, одан да батыл идеяны жүзеге асырмақ болды. Өз кеңсесінің жанындағы аумақты барлық қалалықтарға ашық жасыл кеңістікке айналдыру шешімі осылай туды. Бірнеше айлық жоспарлау мен дайындық жұмыстарынан кейін Володарского көшесінде ерекше ландшафтық парк пайда болды.

Жобаның ауқымы өте кең. Мұнда банан ағаштарымен қатар қайыңдар, көк шыршалар, арша, гортензия, қылқанжапырақты дақылдар мен ондаған декоративтік гүл түрлері отырғызылған. Өсімдіктердің бір бөлігі Қазақстанның түрлі өңірлерінен әкелінген. Кейбір өсімдіктер алғаш рет осы аумаққа енгізіліп отыр, сондықтан олардың бейімделуін бақылау — жобаның маңызды бөлігі болып табылады. Компания өкілі Олжас Дүйсембеков атап өткендей: «Осы өсімдіктердің көпшілігі біздің аймаққа тән емес, сондықтан олар ерекше күтімді қажет етеді. Дәл солар бізге қалыптан тыс және сұлу бет-бейнені береді». Жоба толық аяқталуы бірнеше жылды алуы мүмкін, өйткені кейбір өсімдіктер өзінің декоративтік мүмкіндіктерін тек уақыт өте ашады.

Банан ағаштарының Шымкентте өсуі мүмкіндігі туралы мәселе климатологиялық тұрғыдан да қызықты. Шымкент — Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан, жазы ыстық, қысы қалыпты келетін қала. Орташа жылдық температура солтүстік өңірлерге қарағанда анағұрлым жоғары. Климатологтардың пікірінше, бананды жартылай қарқынды режимде ашық топырақта өсіру Шымкент жағдайында теориялық тұрғыдан мүмкін, алайда қысқы мезгілде қосымша қорғау міндетті болып табылады. «Банан — тропикалық өсімдік, ол аязды ауа-райын нашар көтереді. Егер тамырын дұрыс оқшаулап, сабағын арнайы материалмен орасаң, онда +5 градусқа дейін де тіршілік ете алады», — деп түсіндіреді өсімдік биологиясы саласының мамандары. Данияр Азимбаевтың өзі де осыны растайды: «Бұл бір түрлі эксперимент. Біз қандай да бір ерекше нәрсені сынап көргіміз келді, тіпті мұндай өсімдіктер де Шымкентте өсе алатынын көрсетуге тырыстық. Қыста оларды жылытып, оратын боламыз, сонда олар суық маусымды басып өте алады».

Жасыл кеңістіктің маңызы Қазақстан қалалары үшін жылдан жылға арта түсуде. Соңғы жылдардағы мәліметтерге сәйкес, Шымкент халқы 1 миллион 200 мың адамнан асып кеткен. Мегаполистегі жан басына шаққандағы жасыл желектің үлесі шамамен 11-12 шаршы метрді құрайды, бұл халықаралық нормадан (16-20 шаршы метр) әлі де төмен. Сондықтан жеке бизнестің қаланы абаттандыруға атсалысуы — ерекше маңызды. Мамандардың пікіріне жүгінсек, Шымкент сияқты қарқынды дамып жатқан мегаполис үшін жасыл аймақтарды кеңейту экологиялық тепе-теңдікті, тұрғындардың психологиялық денсаулығын сақтауға тікелей ықпал етеді. Ғылыми зерттеулер қала тұрғындарының жасыл кеңістіктерге жақын тұратындары стресс деңгейі төменірек екенін дәлелдейді.

Жаңа «тропикалық бұрыш» бүгінде Шымкенттің өзіндік ерекшелігіне айналып үлгірді. Бейтаныс өсімдіктерді тамашалауға жан-жақтан адамдар ағылып келуде. Кешкі уақытта мұнда ерекше жанды: жас отбасылар балаларымен серуендейді, жастар суретке түседі, ал жасы үлкен тұрғындар тыныш саябақ атмосферасын сезінгісі келіп отырады. Данияр Азимбаев бұл жайлы жылы сезіммен айтады: «Адамдар қуана жауап береді. Көпшілігі фотосуретке түсуге келеді, балаларымен серуендейді. Бұл маған ерекше жағымды, өйткені мен өзім осы ауданда өстім». Кәсіпкер үшін бұл жай ғана коммерциялық жоба емес — өзі өскен ортаға деген алғысын білдіру.

Тропикалық өсімдіктерді Қазақстандағы бекіту тарихында бұл алғаш рет емес. Алматыдағы Ботаникалық бақта да бірқатар экзотикалық дақылдар жылыжайлар арқылы өсіріліп келеді. Алайда ашық топырақта, тура қала көшесінде банан өсіру — бұл шынымен де жаңа беттің ашылуы. Егер Шымкент эксперименті сәтті болса, бұл тәжірибе Түркістан, Қызылорда және Тараз сияқты оңтүстік қалаларда да кеңінен таралуы мүмкін. Климаты жылырақ аудандарда экзотикалық ландшафт мүлдем жаңа туристік және эстетикалық мүмкіндіктер ашады.

Алдағы уақытта бананнан жеміс жинаудың мүмкіндігіне қатысты сарапшылар сақтықпен болжам жасайды. Ашық жерде жеміс беру үшін банан ағашы кемінде 9-12 айдың жылы мезгілін, яғни тоңазымайтын кезеңді қажет етеді. Шымкентте мұндай жағдай тек жылыжай немесе өте жұмсақ қыс кезінде ғана мүмкін болмақ. Бірақ жобаның мақсаты тек жеміс алу емес — ол эстетика, жаңашылдық және қалалық ортаны байыту. Данияр Азимбаев эксперименттің нәтижесіне оптимизммен қарайды: «Жеміспен қазірге болжам жасау қиын, бірақ сынап көруге тұрарлық». Шымкенттіктер де осы тәжірибенің жалғасын — бәлкім, ертең олар тропикалық ағаш астында Қазақстанның орталық алаңқайында демалатын шығар.