Шымкентте 1 миллиард теңгеден астам жер телімі мемлекетке қайтарылды

Шымкентте 1 миллиард теңгеден астам жер телімі мемлекетке қайтарылды

Шымкент гарнизонының әскери прокуратурасы 2026 жылдың 17 маусымында елдің қорғаныс мүлкін қорғауға бағытталған ірі табысқа жеткенін жариялады. Ұлттық гвардияның бір бөліміне бекітілген, ауданы 87 гектардан астам жер телімі ондаған жыл бойы жеке тұлғалардың иелігінде болып, ақыры заңды иесіне — мемлекетке — қайтарылды. Аталған телімнің кадастрлық құны 1 миллиард теңгеден асады, бұл оны аймақтағы соңғы жылдардағы ең ірі мүліктік дауларының біріне айналдырады.

Тарих тереңге кетеді. Мәселенің тамыры 1999 жылға барып тіреледі — Қазақстан тәуелсіздігін жаңа ғана нығайтып жатқан, мемлекеттік мекемелер мен заңнамалық база әлі толыққанды қалыптаспаған күрделі кезеңге. Дәл сол жылы Ұлттық гвардия бөліміне бекітілген стратегиялық маңызды жер телімі заңсыз жолмен жеке меншік құрылымдарына берілді. Бұл — тек қате басқарушылық шешім ғана емес, мемлекеттің қорғаныс инфрақұрылымына тікелей нұқсан келтірген заңсыз әрекет. Одан кейінгі жылдарда жер тілімі бірнеше рет қайта сатылып, мүліктік тізбек ұзарды. Соттың шешімімен осы барлық сатып-алу-сату шарттары жарамсыз деп танылды.

Әскери прокуратура осы ауқымды жұмысты қалай жүргізді? Шымкент гарнизонының прокурорлары жер мәселелері жөніндегі сарапшылармен, кадастр органдарымен және тікелей Ұлттық гвардияның тиісті бөлімімен бірлесіп жұмыс істеді. Іс-шара бірнеше кезеңді қамтыды: алдымен архивтік деректерді зерттеу, жер тізілімінен алынған құжаттарды талдау, куәларды жауап алу, содан соң тікелей сот талқылауына дейінгі дайындық. Сот инстанцияларында прокуратура мемлекеттің мүддесін берік қорғап, договорлардың бастапқыдан-ақ заңдық негізсіз жасалғанын дәлелдеді. Ақырында сот мемлекет пайдасына шешім шығарды. Жер телімі әскери ведомстваның балансына қайта берілді.

Бұл оқиға жалғызілікті емес. Отандық мамандардың айтуынша, 1990-шы жылдардың аяғы мен 2000-шы жылдардың басы Қазақстанда мемлекеттік мүлікті заңсыз иеленудің ең белсенді кезеңі болды. Нарықтық экономикаға өту, жекешелендіру процестері мен заңнамадағы олқылықтар бірқатар адамдарға мемлекет мүлкін арзан бағаға немесе тіпті заңсыз жолмен иемденуге мүмкіндік берді. Соңғы он жылда Қазақстанның прокуратура органдары мен соттары мемлекет меншігін қалпына келтіру жөніндегі жүздеген ірі ісін қараған. Тек 2023–2025 жылдар аралығында Бас прокуратура мәліметтері бойынша мемлекетке жүздеген миллиард теңге тұратын мүлік қайтарылды.

Шымкент — Орталық Азиядағы ең ірі қалалардың бірі. Халқы 1,2 миллионнан асатын, қарқынды дамып келе жатқан бұл мегаполисте жер мәселесі аса өткір тұр. Жер бағасының жыл өткен сайын өсуі, инвестициялық белсенділіктің жоғары болуы — мұның бәрі жер телімдерін заңсыз иелену үшін жасалатын алаяқтық схемалардың нысанасына айналдырады. Қорғаныс мақсатындағы жерлерде үйлер немесе тауар-коммерциялық нысандар тұрғызылса, бұл тек экономикалық, мемлекеттік мүліктік мәселе ғана емес, ұлттық қауіпсіздікке тікелей қатысты мәселе. Дәл осы тұрғыдан алғанда Шымкент гарнизонының бұл жетістігі айрықша маңызды.

Тікелей іске қатысқан тараптар оқиғаның маңызын жоғары бағалайды. «Бұл жер телімінің заңды иесіне қайтарылуы — жай ғана бір сот шешімі емес. Бұл мемлекеттің өз меншігін қорғай алатынын, уақыт өткен сайын да бұл мүмкіндіктен айырылмайтынын айқын көрсететін прецедент», — деп атап өтті гарнизондағы бір прокурорлық қызметкер. Сарапшылар мұндай шешімдердің болашақта ұқсас заңбұзушылықтардың алдын алуда ескертулік рөл атқаратынын алға тартады. Жер мәселелері жөніндегі заң консультанты Дәулет Сейтқалидің пікірінше: «Мемлекет өз мүлкін он жылдардан кейін де сот арқылы қайтара алады деген хабардар болу алаяқтарды тежейтін маңызды фактор».

Бұл оқиғаның қоғамдық маңызы да жоғары. Соңғы жылдары Қазақстан азаматтары мемлекеттік мүліктің тиімді басқарылуына, коррупция мен заңсыз байыту жағдайларының ашық тергелуіне баса назар аударуда. Сараптамалық зерттеулер мен қоғамдық сауалнамалар мемлекеттік меншікке жасалған алаяқтықтың азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін айтарлықтай төмендеткенін көрсетеді. Дәл осы себептен прокуратура органдарының мемлекет мүлкін қайтарудағы жетістіктерін жариялауы тек ресми есеп қана емес, қоғамдық сенімді нығайтуға бағытталған маңызды қадам.

Алдағы уақытта не болады? Жер телімі қазір Ұлттық гвардияның тиісті бөліміне берілді. Оны бастапқы мақсаты бойынша — яғни қорғаныстық міндеттерде — пайдалану жоспарланып отыр. Бұған қоса, гарнизон прокуратурасы ұқсас сипаттағы мүліктерге қатысты тексеруді жалғастыратынын мәлімдеді. Шымкент аймағында әлі де заңдық мәртебесі анықталмаған немесе тексеруді қажет ететін мемлекеттік жер телімдерінің болуы мүмкін. Заң сарапшылары алдағы жылдары мұндай ірі іс-шаралардың жалғасатынына сенімді. Мемлекет меншігін қайтару процесі — бұл тек бір жеткен нәтиже емес, жүйелі жұмыстың бір буыны. Қоғам мен мамандар тарапынан бұл бастаманы қолдау жоғары деңгейде қалып отыр.