Отандық өнімге — жол ашық: Түркістан облысының сауда орындарында «Қазақстанда жасалған» тауарлар алдыңғы қатарға шықты

2 маусым 2026 жыл. Түркістан облысының ірі сауда желілерінде соңғы аптада елеулі өзгерістер байқалуда: сөрелерде отандық өнімдерге арналған арнайы маңдайшалар пайда болып, «Қазақстанда жасалған» логотипі бар тауарлар тұтынушылардың көз деңгейіне орналастырылды. Бұл — Премьер-министр Олжас Бектеновтің тапсырмасы аясында жүзеге асырылып жатқан кешенді мемлекеттік бастаманың нақты көрінісі.
Отандық өндірушілерді қолдау саясаты Қазақстанда жаңалық емес. 2015 жылы ҚР Ұлттық экономика министрінің №264 бұйрығымен бекітілген Ішкі сауда қағидалары осы бағытта алғашқы нормативтік негіз болды. Онда сауда объектілеріндегі жалпы сөре кеңістігінің кемінде 30 пайызын отандық өнімдерге бөлу міндеті заңдастырылды. Алайда сол жылдардан бері талаптың орындалу деңгейі аймақтан аймаққа айтарлықтай өзгеріп отырды. Бақылаудың жеткіліксіздігі, өндірушілер мен сауда желілерінің арасындағы байланыстың әлсіздігі — барлығы отандық өнімнің нарықтағы үлесін шектеп келді. Дәл осы олқылықты жою мақсатында биылғы жылы мемлекет деңгейінде жүйелі қадамдар жасалуда.
Түркістан облысы бойынша жүргізілген жұмыстың шеңберінде Magnum сауда желісінің сөрелерінде отандық ірімшік өнімдерін ұсынатын бірнеше жергілікті бренд алдыңғы позицияға ілікті. Natige, Эмир, Айс, Дони ЛТД, Майлыкент Сүт және Бурненский — осы алты бренд бүгінде тұтынушыларға ыңғайлы, жарқын маңдайшалармен безендірілген арнайы сөрелерде ұсынылып отыр. Маркетингте «көз деңгейі» деп аталатын сөре позициясы сатуды орта есеппен 20–35 пайызға арттыратыны сарапшылар тарапынан бұрыннан дәлелденген. Демек, жай ғана заң талабын орындау емес, нақты коммерциялық нәтижеге бағытталған стратегиялық шешім қабылданып отыр.
Облыс Кәсіпкерлік басқармасының мамандары бұл бастаманың жергілікті өндіріске тигізетін оң ықпалы туралы оптимизммен сөйлейді. «Бізде сапалы өнім шығаратын кәсіпорындар жеткілікті, бірақ олар бұрын сауда желілерімен тікелей байланыс орнатуда қиындық көретін. Енді жазбаша өтінім беру арқылы сөре кеңістігіне ресми негізде қол жеткізуге болады», — дейді басқарма өкілі Серік Досмағамбетов. Оның айтуынша, Отандық өндірушілердің бірыңғай тізілімі де осы процесті айтарлықтай жеңілдетті: сауда объектілері тізілімді пайдаланып, жеткізушілермен тікелей байланыс орната алады. Бұл — бюрократиялық кедергіні азайтып, нарыққа жаңа өндірушілердің кіруіне жол ашатын маңызды механизм.
Сарапшылар бұл қадамды ел экономикасы үшін де стратегиялық маңызды деп бағалайды. Алматы қаласының сауда зерттеулері орталығының талдаушысы Айгүл Нұрланова: «Қазақстанның жалпы ішкі өнімінде өңдеуші өнеркәсіптің үлесін арттыру — ұзақ мерзімді мақсат. Сауда желілеріндегі квота механизмі — осы жолдағы ең тиімді тетіктердің бірі. Тұтынушы отандық өнімді таңдаған сайын, өндіруші кеңейеді, жаңа жұмыс орны пайда болады, бюджетке салық түседі», — деп атап өтті. Оның деректеріне сүйенсек, 2023 жылы Қазақстанның ірі сауда желілерінде отандық азық-түлік өнімдерінің үлесі орта есеппен 42 пайызды құраған болса, 2025 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 51 пайызға дейін өсті. Алайда аймақтар арасындағы айырмашылық әлі де сақталуда — кейбір өңірлерде бұл үлес 30 пайыздан аспайды.
Тұтынушылардың реакциясы да жағымды. Шымкент тұрғыны, үш баланың анасы Гүлназ Әбенова: «Мен бұрын сөрелерде қай өнімнің қазақстандық екенін білмей жүретінмін. Енді арнайы белгі бар, ерекше орналастырылған — таңдауым жеңілдеді. Қалай болғанда да, жергілікті өнімді қолдағым келеді», — деп пікірін білдірді. Мұндай тұтынушылық сана — мемлекеттік реттеу шараларымен бірлесе жұмыс жасаған кезде нарықты шынайы түрлендіре алатын күш. Дүниежүзілік тәжірибеге жүгінсек, Польша, Венгрия, Оңтүстік Корея сияқты елдер де ішкі нарықты қорғау мақсатында сауда желілеріне ұқсас квоталық талаптар енгізіп, ұлттық өндірісті нығайтқан.
Кросс-сауда тәсілінің қолданылуы да назар аударарлық. Жоғары сұранысқа ие тауарлардың жанына отандық өнімді орналастыру — импульстық сатып алуды ынталандырудың дәлелденген тәсілі. Бұл ретте сауда желілері де ұтылмайды: отандық өнімдердің бәсекеге қабілетті бағасы тұтынушылардың жалпы шоппинг шығынын азайтпай, сауда айналымын ұлғайтуға ықпал етеді. Тауарды жеткізу тізбегінің қысқаруы, яғни жергілікті өндірушіден тікелей сауда нүктесіне жету — логистика шығынын да едәуір кемітеді.
Алдағы уақытта бұл бастаманың нәтижесін бағалау үшін тұрақты мониторинг жүргізу жоспарланып отыр. Облыс әкімдігі тоқсан сайын сауда объектілеріндегі отандық өнімнің үлесін тексеріп, қорытынды баяндамалар дайындайды. Сарапшылар 2026 жылдың соңына дейін Түркістан облысындағы отандық өнімдердің сауда желілеріндегі үлесі кемінде 5–7 пайыздық тармаққа өсетінін болжайды. Ал мемлекеттің мақсаты — осы тәжірибені барлық өңірге тарату, жергілікті өндірушілерді ірі сауда желілерімен тұрақты, заңдық негіздегі ынтымақтастыққа тарту. «Қазақстанда жасалған» — бұл тек маңдайша ғана емес, ұлттық экономиканың болашағы үшін жасалған саналы таңдаудың символы.