Саранчаға қарсы жасыл қару: Қазақстан мен Қытай ғалымдары жаңа биопрепарат сынады

9 маусым 2026 жыл. Түркістан облысының Қазығұрт ауданындағы жайылымдарда өткен тарихи сынақ ауылшаруашылығы саласындағы маңызды оқиғаға айналды: қазақстандық және қытайлық ғалымдар бірлесіп жасаған жаңа биологиялық препарат марокко шегірткесіне қарсы жоғары тиімділік көрсетті. Бұл жетістік — жылдар бойы жинақталған ғылыми еңбектің, екі ел арасындағы ынтымақтастықтың және табиғатты химиялық улардан қорғауға бағытталған ұзақ мерзімді стратегияның жемісі. Сынақтың нәтижелері сарапшылар қауымдастығында үлкен резонанс тудырып, инсектицидтерді қолданудың болашағына қатысты жаңа пікірталас өрістетті.
Шегіртке мәселесі Қазақстан үшін жаңа жаулық емес. Тарихи деректерге сүйенсек, елімізде шегіртке шабуылдарының хроникасы ғасырлар тереңіне кетеді. Кеңес дәуірінде химиялық инсектицидтердің жаппай қолданылуы уақытша жеңіс әпергенімен, топырақтың деградациясына, пайдалы жәндіктер популяциясының азаюына және жерасты суларының ластануына алып келді. 2000-жылдардың басынан бастап шегірткенің жаңа шабуылдары Оңтүстік Қазақстан мен Орталық Азия аймағын жүйелі түрде дүрліктіріп отыр. БҰҰ Азық-түлік және ауылшаруашылық ұйымының (ФАО) мәліметтері бойынша, дүние жүзінде шегіртке жыл сайын 25 миллиард долларға жуық ауылшаруашылық өнімін жойып жібереді. Қазақстанда соңғы он жылда шегіртке залалдаған алқаптардың жалпы ауданы 15 миллион гектарға жеткен жылдар болды, бұл — елдің егістік жерінің үштен бір бөлігіне тең.
Жаңа препараттың негізін Metarhizium anisopliae энтомопатогенді саңырауқұлағы құрайды. Бұл микроорганизм — шегіртке денесіне еніп, оның ішкі жүйелерін бұзатын табиғи жыртқыш. Саңырауқұлақ споралары жәндіктің кутикуласына жабысып, өседі, содан соң оның тіршілік ету қабілетін жояды. Маңыздысы — препарат адамға, жылықанды жануарларға және топырақ экожүйесіне зиянсыз. Қазақстандық ғалымдар осы микроорганизмнің жергілікті климатқа бейімделген штаммдарын бөліп алып, қытайлық серіктестермен бірлесіп өндірістік технологиясын жетілдірді. «Бұл жай ғана лабораториялық жетістік емес, — деді жобаның ғылыми жетекшісі, аграрлық ғылымдар докторы Асқар Мұратов. — Биз табиғаттың өз механизмін пайдаланып, оны адам қолданысына ыңғайлы форматқа айналдырдық. Препарат химиялық аналогтарға қарағанда баяуырақ, бірақ ұзақ мерзімді және қоршаған ортаға залалсыз жұмыс істейді».
Далалық сынақтар халықаралық жоба аясында өткізілді. Қазығұрт ауданының таңдалуы кездейсоқ емес: аудан Өзбекстанмен шекаралас, ал осы белдеудегі жайылымдар марокко шегірткесінің ең белсенді ұдайы өсіп-өну аймақтарының бірі болып саналады. Сынақ барысында биопрепаратпен өңделген учаскелердегі шегіртке саны 72-78 пайызға дейін қысқарды. Салыстыру үшін: дәстүрлі химиялық инсектицидтер 85-90 пайыздық тиімділік береді, алайда олар балалар орта асыл тұқымды аралар мен жер беті буынаяқтыларын да жояды. «Биологиялық препараттың ерекшелігі — ол экожүйені бұзбайды, — деп атап өтті сынаққа қатысқан агрохимик-ғалым Гүлнәр Сейтқали. — Бір аймаққа жыл сайын химия шашатын болсаңыз, он жылдан кейін онда ешнәрсе өспейді. Биопрепарат болашаққа бағытталған шешім».
Аймақ тұрғындары мен ауылшаруашылығы мамандары жаңалықты асқан қызығушылықпен қарсы алды. Қазығұрт ауданының фермері Рашид Жақсыбеков жылдар бойы химиялық дәрілермен жұмыс жасап, малдың кейде күтпеген ауруға шалдығатынын айтады: «Биыл сынақ жүргізілген жерлерде малды еркін жайдық. Арнайы тыйым, күту мерзімі деген жоқ. Маған дәл осындай препарат керек болатын». Облыстық ауылшаруашылық басқармасының басшысы Серікбай Нұрғалиев сынақ нәтижелері өте перспективалы екенін мойындай отырып, технологияны кең ауқымда енгізу үшін нормативтік-құқықтық базаны дайындауды жоспарлайтындарын жеткізді.
Болашақ бағдарлама кезең-кезеңімен жүзеге асырылмақ. 2026 жылдың екінші жартысында ғалымдар Алматы, Жамбыл және Қызылорда облыстарының климаттық жағдайында қосымша сынақтар жүргізеді. Температуралық диапазон, ылғалдылық деңгейі және топырақ типі препараттың тиімділігіне қалай әсер ететіні зерттеледі. 2027 жылға қарай зертханалық және далалық деректер жинақталып, мемлекеттік тіркеуге ұсынылатын пакет дайындалады. Ғалымдардың бағалауынша, препарат дұрыс технологиямен өндірілген жағдайда химиялық аналогтарға қарағанда 30-40 пайызға арзанға түседі, бұл шағын және орта фермерлер үшін айрықша маңызды.
Қазақстан мен Қытай арасындағы аграрлық ғылыми ынтымақтастық соңғы жылдары жаңа серпін алды. Екі ел де кең далалы аймақтарда шегіртке мәселесін бірдей сезінеді, сондықтан зерттеу нәтижелерін ортақ пайдалану өзара тиімді. Бұл жоба сонымен бірге Орталық Азиядағы экологиялық ауылшаруашылығының дамуына үлгі бола алады: Тәжікстан, Қырғызстан және Өзбекстан да шекара маңындағы шегіртке ошақтарымен күресуде. Аймақтық деңгейде биопрепараттың бірлесіп қолданылуы шегіртке миграциясына қарсы тұруда сапалы жаңа кезеңді белгілейді.
Түркістан облысындағы бұл сынақ кішігірім далалық эксперименттен басым нәрсені білдіреді. Ол — химиялық инсектицидтерге тәуелділіктен бас тарту жолындағы нақты қадам, болашақ ұрпаққа таза топырақ пен сау экожүйе қалдыру мақсатындағы ғылыми ерік-жігердің айқын көрінісі. Ғалымдар, аграрийлер және мемлекеттік органдар бүгін бірлесіп жасап жатқан осы жасыл қарудың ертең бүкіл аймақтың ауылшаруашылық қауіпсіздігін айқындайтынына сенім мол.