Шымкент мұнай өңдеу зауытының жаңа дәуірі: өндіріс қуаты екі есеге артады

19 қыркүйек 2026 жыл. Оңтүстік Қазақстанның өнеркәсіп орталығы Шымкент қаласында отандық мұнай өңдеу саласының тарихында жаңа бет ашылуда. «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі өзінің өндірістік қуатын екі есеге арттыруға бағытталған ірі жобаны жүзеге асыра бастады. Бұл жоба аяқталғаннан кейін зауыттың жылдық мұнай өңдеу көлемі алты миллион тоннадан он екі миллион тоннаға дейін ұлғаяды. Аталған жоба Қазақстанның энергетикалық тәуелсіздігін нығайтуда стратегиялық маңызы бар қадам ретінде бағаланып отыр.
«ПетроҚазақстан Ойл Продактс» зауыты Шымкент қаласының өнеркәсіп тарихымен тығыз байланысты. Кеңес Одағы кезінде салынған бұл кәсіпорын тәуелсіздік жылдарында бірнеше рет иесі ауысып, терең реконструкциядан өтті. 2006 жылы Қытайдың ұлттық мұнай корпорациясы CNPC зауытты сатып алып, өндірісті жаңғыртуға айтарлықтай инвестиция жұмсады. Осы жылдар ішінде кәсіпорын Орта Азия нарығының талаптарына сай сапалы мұнай өнімдерін шығаратын алдыңғы қатарлы зауытқа айналды. Бүгінгі таңда зауыт мыңнан астам маманды жұмыспен қамтып, Шымкент пен Оңтүстік Қазақстан аймағының отын-жанармай қажеттілігінің едәуір бөлігін қамтамасыз етеді.
Жобаның маңыздылығын бағалай отырып, энергетика саласының белгілі сарапшысы Дәурен Сейтқалиев: «Мұнай өңдеу қуатын екі есеге арттыру — бұл жай ғана сандық өсім емес, бұл сапалы секіріс. Қазақстан осы уақытқа дейін өңделген мұнай өнімдерінің бір бөлігін шет елден тасып әкелуге мәжбүр болды. Жаңа қуат іске қосылғаннан кейін ел ішкі қажеттілікті толық өтеп, экспорт мүмкіндіктерін де кеңейте алатын болады» деген пікір айтты. Шынында да, Қазақстан жыл сайын миллиардтаған теңгеге дейселдет мұнай өнімдерін шетелден сатып алуды азайтса, бұл мемлекет бюджетіне оң әсер тигізері сөзсіз.
Жоба аясында қарастырылған 1 200 жаңа жұмыс орнының ашылуы Шымкент қаласы үшін айрықша мәнге ие. Халқының саны үш миллионға жуықтаған бұл мегаполисте жастар жұмыссыздығы мен кадр тапшылығы мәселесі өзекті болып қала бермек. Шымкент қалалық әкімдігінің экономика басқармасы басшысы Айнұр Жақсыбекова бұл туралы: «Зауыттың кеңеюі тек тікелей жұмыс орындарын ғана емес, оған қосымша қызмет көрсету, логистика, инфрақұрылым салаларында да жаңа мүмкіндіктер туғызады. Бізге мұнай-химия мамандықтары бойынша кәсіби мектеп пен колледждердің бітірушілерін жұмысқа орналастыру үшін нақты алаң қажет болатын. Осы жоба сол олқылықты толтыра алады» деп атап өтті.
Қазіргі кезде жоба бойынша техникалық-экономикалық негіздеме дайындалып жатыр, жер учаскелерін ресімдеу жұмыстары да жүргізілуде. Мамандардың бағалауынша, толық жобалау, құрылыс және іске қосу кезеңдерін қосқанда жобаны аяқтауға бес-алты жыл уақыт қажет болуы мүмкін. Алайда зауыт басшылығы мерзімдерді мүмкіндігінше қысқарту мақсатында халықаралық тәжірибесі бар инжиниринг компанияларымен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. Зауыт бас директоры Серік Қасымов: «Жоба масштабы орасан зор, сондықтан біз асығыс емес, сапалы жұмыс атқарғымыз келеді. Техникалық-экономикалық негіздеме бекітіліп, жер мәселесі шешіле салысымен нақты мерзімдер жарияланады» деді.
Аймақтық деңгейде бұл жоба Орта Азия мұнай өңдеу нарығындағы Қазақстанның бәсекелестік позициясын едәуір нығайтуы тиіс. Өткен онжылдықта Өзбекстан мен Ресей де өз мұнай өңдеу зауыттарын жаңартуға инвестиция жұмсады. Осы бәсекелестік ортада Шымкент зауытының кеңеюі Қазақстанның Орта Азия нарығындағы үлесін сақтап қалуына, тіпті ұлғайтуына мүмкіндік береді. Экономист Болат Нұрлан: «Мұнай өңдеудің тереңдетілген кезеңдерін дамыту — полипропилен, пластик, химиялық тыңайтқыштар шығару — бұл зауыттың болашақтағы мақсаты болуы тиіс. Жаңа қуат осы бағытта алғашқы қадам» деп санайды.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Шымкент зауытын кеңейту Қазақстанның 1990-шы жылдардағы Теңіз және Қашаған кен орындарын игерумен салыстыруға болады: ол кезде де ауқымды инвестициялар мен технологиялар тартылып, ел экономикасының кілтіпар жылдарда тіректі буынына айналды. Бүгін ол тарихи тәжірибе қайталанып, бұл жолы шикізатты экспорттаудан мұнай өнімдерін экспорттауға бет бұру контексінде жүзеге асырылуда. Бұл — өңделген өнімнің қосымша құнын елдің ішінде қалдыру деген сөз.
Қоғамдық пікір де жобаны жалпы алғанда қолдайды. Шымкент тұрғындары арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері бойынша, респонденттердің жетпіс сегіз пайызы зауыттың кеңеюін аймақ үшін пайдалы деп бағалаған. Алайда экологтар мен белсенділер қоршаған ортаға тигізетін әсерді мұқият бағалауды, қазіргі заманғы тазарту технологияларын міндетті түрде қолдануды талап етуде. «Даму мен экология қарама-қайшы емес. Бірақ экологиялық сараптаманы формальды емес, шынайы жүргізу керек» деп мәлімдеді «Жасыл Оңтүстік» қоғамдық қозғалысының жетекшісі Гүлмира Асқарова. Зауыт өкілдері де өз тарапынан жаңа кеңейту жобасы барынша қатаң экологиялық нормалар шеңберінде жүзеге асырылатынын растады. Жалпы алғанда, Шымкент мұнай өңдеу зауытының кеңеюі — бұл Қазақстанның шикізат экономикасынан жоғары технологиялы өнеркәсіп еліне айналу жолындағы нақты, сомдалған қадам.