Шымкентте мүгедектігі бар адамдарды оңалту жүйесі жаңа деңгейге шығуда

Шымкент қаласы, 14 қазан 2026 жыл. Мүгедектігі бар адамдар күніне орай ұйымдастырылған «Біз бірге — бәріне қолдау» атты шара қаланың әлеуметтік саясатындағы маңызды бетбұрыстардың бірін айқын көрсетіп берді. Іс-шара тек ресми мерейтойлық жиын ғана болып қалмай, мүгедектігі бар азаматтарды қоғамдық өмірге толыққанды тартуға бағытталған жүйелі жұмыстың тірегіне айналды. Шымкентте мүгедектігі бар 43 мыңнан астам адам тұрады, олардың шамамен 9 мыңы — балалар. Бұл көрсеткіш қала халқының елеулі бөлігін құрайды және мемлекет тарапынан жан-жақты қолдауды талап етеді.
Мүгедектігі бар адамдарға қатысты мәселенің Қазақстан үшін өзекті болуы тегін емес. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша, әлем халқының 15 пайызы, яғни миллиардтан астам адам мүгедектіктің белгілі бір нысанымен өмір сүреді. Қазақстандағы жалпы көрсеткіш де жыл өткен сайын нақтыланып, әлеуметтік инфрақұрылымды жетілдіру қажеттілігін күн тәртібінде ұстап отыр. Шымкент — ел бойынша халқы жөнінен үшінші орындағы мегаполис. Ол республикалық маңыздылықтағы қала мәртебесіне ие болғалы бері, яғни 2018 жылдан бастап, бюджет мүмкіндіктері кеңейіп, әлеуметтік бағдарламаларды іске асыру ауқымы арта түсті. Сол уақыттан бергі сегіз жыл ішінде қала мүгедектігі бар тұрғындарға арналған инфрақұрылымды тұрақты дамытып келеді.
Шымкент қаласының жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау басқармасының басшысы Жанат Үтебаева бұл бағыттағы жұмыстың жүйелі сипат алғанын ерекше атап өтті. «Біз бір рет қана шара өткізіп, ұмытып кете алмаймыз. Мүгедектігі бар адамдарға қолдау — бұл күнделікті, жыл бойы жалғасатын процесс. Қала осы бағытта нақты қадамдар жасауда», — деді ол. Оның сөзінше, Әлеуметтік қызметтер порталы арқылы мүгедектігі бар адамдар қажетті техникалық оңалту құралдарын өздері таңдай алады. Бұл — цифрлық технологияларды инклюзия саласына енгізудің нақты мысалы. Ыңғайлы интерфейс пен қашықтықтан қол жеткізу мүмкіндігі процедуралық кедергілерді айтарлықтай азайтты.
Қала ішіндегі қозғалыс еркіндігі — мүгедектігі бар тұрғындар үшін ең өзекті мәселелердің бірі. Осы бағытта Шымкентте 38 мамандандырылған инватакси қызметі жұмыс істейді. Бұл сан аз сияқты көрінгенімен, олардың жұмыс режимі мен маршруттары қалалық бюджетпен қамтамасыз етіліп, тегін немесе жеңілдікпен ұсынылады. Ел бойынша бұндай жүйенің нақты және ұйымдасқан түрде жұмыс істейтін қалалар саусақпен санарлық. Осы тұрғыдан Шымкенттің тәжірибесі өзге өңірлер үшін де үлгіге айналуы мүмкін. Белсенді азамат, мүгедектігі бар жастар ұйымының өкілі Серік Момбеков: «Инватакси жүйесі шынымен жұмыс істейді. Бірақ сұраныс жоғары болғандықтан, автомобиль санын арттыру қажет. Кезекте күткен жағдайлар болады», — деп өз пікірін білдірді.
Шымкенттегі әлеуметтік орталықтарда мүгедектігі бар азаматтарға арнайы сабақтар ұйымдастырылған. Қолөнер, сурет салу, ұлттық өрнектер — осының барлығы тек бос уақытты өткізу емес, терапиялық мақсат та алып жүр. Еңбекке баулу пәнінің оқытушысы Оналбек Үсен бұл жұмыстың маңыздылығын дәлелдермен түсіндірді: «Адам бір нәрсе жасап шығарғанда, өзіне деген сенімі артады. Ұлттық өнерге деген қызығушылық оларды мәдени тамырмен байланыстырады. Бұл рухани оңалтудың ажырамас бөлігі». Орталықтарда өткен көрмелерде мүгедектігі бар азаматтардың жасаған ою-өрнекті бұйымдары, безендіру композициялары мен макеттері қойылды. Бұл туындылар жоғары шеберлікпен орындалған, кейбіреулері сатылымға да шықты.
Психоневрологиялық орталықтардың жағдайын жақсартуға да ерекше назар аударылуда. Қазір орталықтарда кезең-кезеңімен жөндеу жұмыстары жүргізілуде, ал 50 орындық қосымша ғимарат қажетті жабдықпен жарақталып жатыр. Мамандардың айтуынша, осындай мекемелердегі жатын орындар тапшылығы жылдар бойы өзекті мәселе болып келген. Жаңа ғимараттың пайдалануға берілуі ондаған отбасына ауыртпалықты жеңілдетеді. Невропатолог, медицина ғылымдарының кандидаты Айгүл Досмаханова бұл мәселені кеңірек мәнмәтінде бағалады: «Психоневрологиялық мекемелердегі жағдайларды жақсарту — бұл тек науқастарға ғана емес, олардың отбасыларына да үлкен жеңілдік. Ресурстар жеткілікті болса, жедел медициналық және психологиялық көмек тиімдірек болады».
Алдағы бес жылда Шымкент әлеуметтік мекемелерді жаңғыртуды жалғастырмақ. Материалдық-техникалық базаны жаңарту, қызметтер сапасын арттыру және жаңа цифрлық мүмкіндіктерді енгізу — осы үш бағыт кешенді стратегияның өзегін құрайды. Сарапшылар атап өткендей, инклюзивтілік деген ұғым тек пандустар орнату немесе жәрдемақы төлеумен шектелмейді. Ол — мүгедектігі бар адамның білім алуын, жұмысқа орналасуын, мәдениет пен спортқа қатысуын қамтамасыз ететін жүйелі ортаны қалыптастыру. Дамыған елдердің тәжірибесі көрсеткендей, мұндай жүйе экономикалық тиімді де: оңалтуға жұмсалған инвестиция еңбек нарығына қосылатын жаңа мүшелер, азаятын мемлекеттік шығындар арқылы өзін ақтайды.
«Біз бірге — бәріне қолдау» шарасы мен оның артындағы жүйелі жұмыс Шымкенттің инклюзивтілікке деген шынайы ниетін айқын аңғартады. Қалада мүгедектігі бар адамдарды қоғамдық өмірдің тең мүшесі ретінде бағалайтын мәдениет орнықтырылуда. Бұл — заманауи қала үшін маңызды да, тарихи перспективада — сөзсіз дұрыс бағыт. Шымкенттің бүгінгі тәжірибесі ертең бүкіл Қазақстанның бетке ұстар үлгісіне айналуы бек мүмкін.