Шымкенттегі «Этно» бағындағы вандализм: Қоғамдық мүлікке деген немқұрайлылықтың ащы шындығы

2026 жылдың 16 қазанында Шымкент қаласының тұрғындары мен қала басқармасы тағы бір өкінішті оқиғаның куәсі болды. Байдібек би ескерткішінің маңайында орналасқан «Этно» бағының демалыс аймағында вандализм фактісі тіркелді: кейбір абаттандыру элементтерінің тұтқалары бүлінген күйде табылды. Бұл оқиға жай бір дөрекілік әрекет қана емес, бүкіл қоғамды толғандырар терең мәселенің көрінісі болып табылады.
«Этно» бағы — Шымкент қаласының рухани және мәдени тұрғыдан ерекше мән берілетін аймақтарының бірі. Ол Байдібек би ескерткішімен іргелес орналасуымен қала тарихының тірі жадына айналған. Байдібек би — Жетісу мен Сырдария өңірлерін мекен еткен тайпалардың атасы, қазақ халқының аңызға айналған тарихи тұлғасы. Осы тарихи ескерткіштің маңайында орналасу «Этно» бағына символдық мән береді. Бақ аумағы этникалық өнер элементтерімен, ұлттық сәулет үлгілерімен және жасыл желекпен безендірілген демалыс кеңістігі ретінде жыл сайын мыңдаған тұрғындар мен қала қонақтарын тартады. Дәл осы орынды бүлдіру — тек мүліктік залал ғана емес, рухани мұраға деген немқұрайлылық.
Қала коммуналдық қызметінің өкілдері оқиға туралы хабар алысымен орынға шығып, зақым көлемін бағалаған. Бүлінген тұтқалар мен абаттандыру элементтері тексеруден өткізіліп, қалпына келтіру жұмыстары дереу басталды. Сонымен қатар тиісті органдар кінәлілерді анықтауға бағытталған шараларды қолға алды. «Бұл жай ғана тұтқаны сындырып кету емес. Адамдар осы бақты салуға ақша жұмсады, уақыт жұмсады, еңбек сіңірді. Мұны бүлдірген адам — барша қала тұрғындарының еңбегіне нұқсан келтірді», — деді Шымкент қаласының жасыл желек және коммуналдық шаруашылық бөлімінің маманы Ержан Сейтқали.
Қазақстан заңнамасы бойынша қоғамдық мүлікті бүлдіру үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекстің тиісті баптарына сәйкес вандализм үшін айыппұл 50-ден 200 АЕК-ке дейін жетуі мүмкін, ал келтірілген зиян мөлшері едәуір болса, қылмыстық жауапкершілік туындайды. Алайда заң тек жазалау тетігі ғана, ал негізгі мәселе — тәрбие мен азаматтық санада деп есептейді маман. Шымкент прокуратурасының өкілі Аян Дүйсенбаев: «Вандализм — ұсақ құқық бұзушылық сияқты көрінгенімен, оның қоғамдық зиянын бағалай алмайтын адамдар аз емес. Мұндай фактілерді жарияланып отырамыз, өйткені жасырын ұстасақ, мәселе одан сайын ушығады», — деп атап өтті.
Статистикалық деректерге жүгінсек, Қазақстан бойынша соңғы бес жылда қоғамдық кеңістіктердегі вандализм фактілері жылдан жылға өсіп отырған. Астана мен Алматыдағы мәліметтерге қарағанда, жыл сайын тіркелетін вандализм оқиғаларының 60 пайызға жуығы жастар арасынан шыққан. Шымкент сияқты үлкен қалаларда бақтар мен саябақтарды күтіп ұстауға бөлінетін қаражат жыл сайын арта түсуде, алайда бүліну мен ластану фактілері де азаймай тұр. Бұл деректер вандализмнің тек жеке мінез-құлық мәселесі емес, жүйелі сипатқа ие екендігін дәлелдейді.
Шымкент тұрғыны, екі баланың анасы Гүлнар Имашева өз ойын ашық білдірді: «Балаларыммен жиі «Этно» бағына барамыз. Ол жердің тазалығы мен тәртібін ерекше бағалаймын. Осындай хабарды естігенде, жүрегім ауырып кетті. Кімнің қолы жетті мұндай әсем жерді бүлдіруге?». Тұрғындардың қаһары әлеуметтік желілерде де жарылып жатыр. «Этно» бағына арналған парақшаларда пікірлер үздіксіз жаңарып, азаматтар кінәлілерді тез тауып, қатаң жазалауды талап етіп жатыр. Бірқатар азаматтар қалалық бақтарда бейнебақылау камераларының санын арттыруды және нөбетші күзетті күшейтуді ұсынды.
Бұл оқиға Шымкент үшін бірінші рет емес. Бұған дейін де қала бақтарындағы мүсіндер, ойын алаңдары мен демалыс аймақтарында бүліну фактілері тіркелген болатын. 2024 жылы «Ғашықтар» бағындағы сәндік фонарьлар бүлінген болса, 2025 жылы орталық саябақтағы биіктігі үш метрлік мүсін зақымданған. Тарихи параллель ретінде Алматының 2000-жылдардағы тәжірибесін атауға болады: сол кезде де ұқсас мәселе өткір тұрды, бірақ кейін қала биліктері азаматтық білім беру бағдарламаларын жандандырып, жас буынды қоғамдық орындарды күтуге тарту нәтижесінде вандализм деңгейі айтарлықтай төмендеді.
«Этно» бағындағы вандализм оқиғасы тек бір тұтқаның сынуы туралы хабар емес. Бұл — қоғамдық кеңістіктерге деген көзқарас, азаматтық жауапкершілік және ұрпақ тәрбиесі жайлы үлкен сұраудың кішкентай бір бөлшегі. Шымкент — 2 миллионнан астам тұрғыны бар, Қазақстанның үшінші мегаполисі. Мұндай үлкен қалада әрбір азаматтың өз маңайындағы кеңістікке деген сезімталдығы бүкіл қала бейнесін қалыптастырады. Ескерткіш маңын, бақ аумағын тазалықта сақтау — бұл тек коммуналдық қызметтің ғана емес, әрбір тұрғынның жауапкершілігі. Биліктің кінәлілерді тауып, тиісті шараны қолданғаны маңызды, бірақ одан да маңыздысы — мұндай оқиғаның алдын алатын, адамдарды қоғамдық мүлікке сақтықпен қарауға тәрбиелейтін ұзақ мерзімді бағдарламалардың жүзеге асырылуы. «Этно» бағы қалпына келеді, тұтқалар жаңаланады. Алайда санада қалған жаралар — тек уақыт пен тәрбиемен ғана жазылатыны бесенеден белгілі.