«КітапTime»: Шымкенттегі кітап мәдениетінің жаңа беті

Шымкент қаласында өткен ірі әдеби жоба — «КітапTime» — өзінің бірінші маусымын табысты аяқтады. 16 қазан 2026 жылы өткен қорытынды кездесуде жобаның барлық қатысушылары бір арнаға жиналып, төрт айлық еңбектің нәтижесін бағалады. Оқушылар, студенттер, мұғалімдер мен ересек ұрпақ өкілдері бір үстел басына отырып, Төлеген Айбергенов пен Фариза Оңғарсынованың шығармашылығын талқылады. Бұл кездесу жай ғана кітапты жабудың белгісі емес, қазақ қоғамындағы оқу мәдениетінің жаңғыруына деген нақты қадам болды.
Жобаның тарихына үңілсек, «КітапTime» бастамасы Шымкент кітапханашылары мен мәдениет саласының өкілдері тарапынан туындаған. Соңғы бірнеше жылда жастар арасында кітап оқу деңгейінің төмендегені туралы алаңдаушылық кеңінен айтыла бастаған болатын. Қазақстандық статистика агенттігінің мәліметтері бойынша, елімізде 14–25 жас аралығындағы жастардың 60 пайыздан астамы бос уақытын экрандарда өткізеді, ал жыл сайын оқитын кітаптарының саны орта есеппен үш томнан аспайды. Дәл осы алаңдаушылық «КітапTime» жобасының негізгі себебі болып, ұйымдастырушыларды бір арнаға біріктірді. Жобаның мақсаты кітапты насихаттап қана қоймай, оқырмандар арасында тірі диалог орнату, буындар арасындағы интеллектуалды алшақтықты жою болды.
Жоба барысында қала бойынша тоғыз кітап клубы жұмыс жасап, қазақстандық және шетелдік авторлардың он шығармасы талқыланды. Осы кездесулерде ең жас қатысушының жасы 13-те, ал ересек буын өкілдерінің кейбіреулері зейнет жасынан асқан. Дәл осы буынаралық ерекшелік жобаның басты жетістіктерінің біріне айналды. Бір ғана шығарма жасы бойынша мүлде бөлек адамдар тарапынан әртүрлі қабылданды: жас оқырман романтиканы, ал тәжірибелі оқырман тарихи бедерді бірінші орынға қойды. Жобаның ұйымдастырушысы Дина Сейіткали бұл жайлы: «Біз ойламаған жерден ең үлкен жетістікке жеттік — буындар бір-бірінен оқи бастады. Жасөспірім ересектің байқағанын, ал ересек жасөспірімнің сезімін ашты», — деп атап өтті.
Жобаның ең жарқын тұлғаларының бірі — 15 жасар Амина Абдіразақ. Бұрын тек детектив жанрын ғана оқыған оқушы кыз «КітапTime» арқасында өз дүниетанымын кеңейтті. «Мен бұрын поэзия деген бос нәрсе деп ойлайтынмын. Бірақ Фариза Оңғарсынованың жолдарын оқыған соң, сөздің де жүрек соғысы болатынын түсіндім», — деді ол қорытынды кеште. Аминаның бұл сөздері залдағылардың жүрегіне жеткені анық болды. Жасөспірім оқырмандардың өздерін осылайша ашық білдіруі — жобаның педагогикалық тұрғыдан да сәтті шыққанының белгісі. Сонымен бірге, «Ұшқыр ұя» кітап клубынан бес мектеп мұғалімі де жобаға белсенді қатысты. Олар алған тәжірибені тікелей сынып бөлмелеріне алып бару ниетінде. Мұғалімдердің бірі Жанар Нұрлыбаева: «Бұл жоба бізге кітапты оқыту емес, кітапты сүйдіру деген нені білдіретінін көрсетті», — деп пікірін білдірді.
Талқыланған шығармалардың ішінде «Өзбекәлі Жәнібеков кім?» атты кітап, Төлен Әбдіковтің «Оң қол» повесі, сондай-ақ Фариза Оңғарсынова мен Төлеген Айбергеновтің туындылары ерекше орын алды. Осы кездесулердің біріне белгілі жазушы Қылбек Ерғобек та қосылды. Автормен тікелей кездесу оқырмандарға мәтіннің ар жағындағы адаммен сөйлесу мүмкіндігін берді. Ерғобек өзі де: «Мен оқырмандарымның мені осылай, бет-пердесіз оқитынын білмеппін. Бұл маған да дем берді», — деген ой білдірді. Мұндай автор-оқырман кездесулері қазақ әдебиетінің жалпы контексінде да маңызды: жазушылар мен оқырмандар арасындағы ашық диалог мәдениеті елімізде әлі толық орнықпаған, ал «КітапTime» осы бағытта нақты үлгі жасады.
Тарихи тұрғыдан алып қарасақ, кеңес дәуірінде Қазақстанда кітапхана желісі мен кітап клубтары жүйелі жұмыс жасаған. Тәуелсіздік алған соң бұл жүйе ыдырап, «кітап оқу — жеке мәселе» деген ұстаным орнықты. Алайда соңғы он жылда Алматы, Астана және енді Шымкент сияқты ірі қалаларда жаңа форматтағы кітап клубтары пайда бола бастады. Бұл — жаһандық «Reading Revival» үрдісімен де үндеседі. Дүние жүзінде, әсіресе скандинав елдерінде, ортақ оқу бастамалары қоғамдық байланысты нығайтудың тиімді құралы ретінде танылған.
Жобаның қорытынды кеші тек жинақтаумен ғана аяқталмады. Маусым бойынша ең белсенді он қатысушыға елу мың теңгеден марапат берілді. Ұйымдастырушылар бұл қадамды «кітап оқуды мадақтаудың материалдық белгісі» ретінде бағалайды. Алайда сарапшылардың бір бөлігі ішкі мотивацияның сыртқы ынталандыруға тәуелді болуынан сақтандырады. Мәдениеттанушы Болат Дүйсенов: «Ақша — серпін береді, бірақ ұзақ мерзімді сүйіспеншілікті қалыптастыратын жобаның мазмұны мен атмосферасы», — деп ескертеді. Ұйымдастырушылар келесі жылға жобаны одан да кеңейту жоспарын жасап қойған: жаңа клубтарды тарту, авторлармен кездесулерді жиілету және мектеп бағдарламасымен ресми байланыс орнату мақсат етілген.
«КітапTime» жобасы Шымкент тарихында кітапты қоғамдық өзекке айналдырған алғашқы жүйелі бастамалардың бірі болды. Ол дәлелдеді: кітап — жалғыздықтың серігі ғана емес, бірлестіктің, буындар арасындағы диалогтың және ұлттық санасының тірегі. Мақала жазылып жатқан сәтте жобаның жаңа маусымына тіркелу үшін алғашқы өтінімдер келіп түсе бастады. Бұл Шымкент оқырмандарының — жас та, кәрі де — оттай жанған оқу ынтасының ең айқын дәлелі.