KazRoadlab: жол сапасын бақылаудағы цифрлық серпіліс

20 қазан 2026 жыл. Қазақстанда жол инфрақұрылымын дамыту мәселесі бүгін де өзектілігін жоймай отыр. Соңғы жылдары республикалық бюджеттен жол салу мен жөндеуге бөлінетін қаражат көлемі ұдайы артып келеді. Алайда бюджет қаражатының молаюымен бірге сапа бақылауы мәселесі де күн тәртібінен түспейді. Ел бойынша мыңдаған шақырым жолды салу мен пайдалануды қамтамасыз ету — колоссал міндет. Сондықтан жол құрылысы саласындағы сапа бақылауын заманауи технологиялар арқылы жетілдіру бүгінгі күн талабына айналып отыр.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев цифрландыруды мемлекеттік дамудың басты бағыттарының бірі ретінде айқындаған. Президент экономиканың барлық секторына заманауи технологияларды енгізудің стратегиялық маңыздылығын бірнеше рет атап өткен. Осы бағыттың нақты жүзеге асуын «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» РМК-да жұмыс істеп жатқан KazRoadlab цифрлық ақпараттық жүйесінен айқын көруге болады. Бұл жүйе тек бір ведомствоның ішкі құралы емес, жол саласы үшін жасалған жүйелі технологиялық шешім болып табылады.
Жол құрылысы саласында материал сапасын бақылаудың тарихы Қазақстанда ұзақ жылдарға созылады. Кеңестік кезеңнен бері сақталып келген зертханалық тексеру тәжірибесі ондаған жыл бойы қағаз форматында жүргізілді. Нәтижелер журналдарға қолмен жазылып, мөрлер мен қолтаңбалар арқылы куәландырылды. Бұл жүйе тиімді болғанмен, бірқатар елеулі кемшіліктерден арыла алмады: адам факторынан туындайтын қателіктер, деректерді қолмен өзгерту мүмкіндігі, ізге қайта оралудың қиындығы. Цифрлық технологиялар дамыған сайын осы процесті автоматтандыру қажеттілігі анықтала бастады. KazRoadlab жүйесі 2019 жылы осы мәселені шешу мақсатында енгізілді.
KazRoadlab ақпараттық жүйесінің жұмыс принципі оның тиімділігін айқын көрсетеді. Инженер алаңда сынама алған сәтте планшет арқылы орынды картаға белгілейді, материал туралы толық мәліметтер мен фотосуреттерді жүйеге тіркейді. Әрбір үлгіге жеке QR-код беріледі, осы код арқылы кез-келген сынаманың зерттеу тарихын толық бақылауға болады. Зертханаға жеткен сынаманы қабылдаған қызметкер оның қай нысаннан алынғанын, мердігер немесе тапсырыс берушінің кім екенін білмейді. Бұл ашықтық пен объективтілікті қамтамасыз ететін ерекше механизм — зерттеу нәтижелеріне сыртқы ықпал ету мүмкіндігін заңды жолмен азайтады. Барлық жұмыс камера арқылы тіркеліп, фотоматериалдар нәтижелермен бірге сақталады.
«Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» РМК ШҚФ Сынақ зертханасының меңгерушісі Тұрар Манас бұл жайында айқын түрде сөйлейді: «Зертхана қызметкерлеріне сынаманың қай нысаннан алынғаны, оны кім жеткізгені және қай мердігер ұйымға тиесілі екені туралы ақпарат көрсетілмейді. Бұл ықтимал сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін болдырмауға бағытталған. Сонымен қатар жүйені енгізу мамандардың жұмысын жеңілдетіп, көп уақытты қажет ететін құжат айналымын қысқартуға және процестерді жылдам әрі тиімді жүргізуге мүмкіндік берді». Бұл пікір жай мадақтау емес — жүйе шынымен де зертхана жұмысын сапалы жаңа деңгейге көтергенін практика дәлелдейді. Мамандардың бағалауынша, қағаз жұмысына кететін уақыт едәуір қысқарып, нәтижелерді өңдеу жылдамдығы артқан.
Жүйе 2024 жылы жаңартылды: функционалдық мүмкіндіктері кеңейіп, жаңа технологиялық платформаға көшірілді. Бұл жаңарту кездейсоқ болған жоқ — Қазақстандағы цифрлық инфрақұрылымның жылдам дамуы, бұлттық технологиялардың кеңеюі мен деректерді өңдеу жылдамдығының артуы жүйені жаңғыртуға мүмкіндік берді. Салыстырмалы деректерге жүгінсек, жол секторында цифрлық бақылау жүйелерін қолданған елдердің тәжірибесі сапа бұзушылықтарының 30-40 пайызға азаятынын көрсетеді. Қазақстан үшін бұл көрсеткіш айрықша маңызды, өйткені жол сапасына байланысты шағымдар еліміздің кез-келген өңірінде кездесетін өзекті мәселе болып қала береді.
Сарапшылар бұл бастаманы жоғары бағалайды. Жол саласы мамандарының пікірінше, KazRoadlab типтес жүйелердің кеңінен таралуы мердігерлер арасында бәсекелестікті арттырып, сапасыз жұмыс жасауды мүмкін емес ете бастайды. «Бұрын кейбір жағдайларда нәтижені «реттеп алу» оңай болатын. Енді деректер автоматты түрде жүйеге түседі, барлығы жазылады, камера жұмыс істейді. Мұндай жағдайда алаяқтықтың алдын алу әлдеқайда нәтижелі», — дейді жол инженерлігі саласының тәуелсіз сарапшысы Асқар Дүйсенов. Қоғамдық бақылаушылар да бұл жүйенің мемлекеттік сатып алу мен инфрақұрылым жобаларындағы ашықтықты арттыру жолындағы маңызды қадам екенін атап өтеді.
KazRoadlab жүйесінің болашағы да перспективалы. Жақын жылдары жүйені басқа инфрақұрылым объектілерінің сапа бақылауына да бейімдеу жоспарланып отыр. Суармалы жүйелер, ірі ғимараттар мен көпір нысандарының материалдарын тексеруде осындай цифрлық тәсілді пайдалану логикалық жалғасы болмақ. Цифрлық трансформация — бір жүйені енгізумен шектелмейтін, ауқымды процесс. KazRoadlab осы процестің нақты, іс жүзіндегі, қолданбалы мысалы ретінде Қазақстанның мемлекеттік басқаруды жаңғырту жолындағы алға жасаған нық қадамын білдіреді. Жолдарымыздың сапасы — елдің болашағына жасалған инвестиция, ал сол сапаны бақылайтын жүйенің мінсіздігі бүгінгі күннің парызы.