Шымкентте кальян мәселесі: бизнес пен заң арасындағы шекара қайда?

Шымкентте кальян мәселесі: бизнес пен заң арасындағы шекара қайда?

Шымкент қаласының кәсіпкерлер палатасында 19 маусым 2026 жыл күні ерекше бір кездесу өтті. Бір үстел басында прокуратура, санитарлық-эпидемиологиялық қызмет, полиция және бизнес өкілдері бірге отырды. Кездесудің негізгі тақырыбы — қалалық мекемелерде кальян қолдану мен оны жарнамалауға байланысты бұзушылықтар. Бұл мәселе Шымкент үшін ғана емес, бүкіл Қазақстан үшін өзекті болып отыр, өйткені елде кальянға тыйым салынғанына бірнеше жыл өтсе де, заңды бұзу жалғасуда.

Кальянға қатысты мәселе Қазақстанда бірнеше жыл бойы талқыланып келеді. Ел бойынша қоғамдық орындарда кальян ұсыну тыйым салынған, ал оны жарнамалау ҚР ӘҚБК-нің 455-бабы бойынша әкімшілік жауапкершілікке тартады. Алайда тыйымға қарамастан, кафе, мейрамхана және ойын-сауық орталықтарының әлеуметтік желілердегі беттерінде кальян туралы жарнамалар жиі кездеседі. Шымкент прокуратурасының мәліметінше, осы жылдың басынан бері 2 000-нан астам жағдайда мекемелер келушілерге кальян ұсынғаны анықталған. Бұл сан заңнаманың іс жүзінде орындалмай жатқанын айқын көрсетеді.

Кездесу барысында санитарлық дәрігерлер кальянның денсаулыққа тигізетін зиянын егжей-тегжейлі түсіндірді. Шымкенттің ДСЭК бөлімінің меңгерушісі Рахима Даулетованың айтуынша, қауіп тек темекі түтінінен ғана емес, сонымен қатар гигиена ережелерінің сақталмауынан да туындайды. «Кальян шегу кезінде гигиена ережелері жиі сақталмайды. Бір түнде бір кальянды бір үстелден екінші үстелге апарады, ал мундштукті дезинфекциялауды ешкім ойламайды. Сонымен бірге кальянның түтігі арқылы гепатит, герпес, алтын стафилококк және туберкулез сияқты ауруларды жұқтыру өте оңай», — деді ол. Медицина мамандарының мұндай ескертулері бекер емес: Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректеріне сүйенсек, бір сағаттық кальян шегу 100-200 сигарет шегуге баламалы мөлшерде зиянды зат бөледі.

Заң бұзушыларға қатысты Шымкент прокуратурасы да нақты шаралар қолдануда. Аға прокурор Берік Құрбановтың сөзіне қарағанда, заң тұрғысынан рекламаға тыйым салу жеткілікті нақты анықталған. «Әкімшілік жауапкершілік үшін айыппұл өте жоғары — ҚР ӘҚБК-нің 455-бабы, Қазақстан Республикасы аумағында тыйым салынған тауарлар мен қызметтерді заңсыз жарнамалау. Егер мекеме келушілерге кальян ұсынса, оларды да, мекеме әкімшісін де әкімшілік жауапкершілікке тартады», — деп атап өтті ол. Прокурорлар бүгінге дейін заңды бұза отырып кальян жарнамасын орналастырған 9 кәсіпкерді анықтап, барлығын жауапкершілікке тарттырған.

Жарнама мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Тергеу барысында анықталғандай, бизнес иелері заңды айналып өту жолдарын белсенді іздейді. Тікелей жарнама орнына олар «атмосферлі кеш», «шығыс демалысы» немесе «арнайы мәзір» деген жасырын белгілерді қолданады. Алайда прокурорлар мұндай тәсілдерді де заңды бұзу деп санайды. Тыйым салынған қызметке кез келген тікелей немесе жанама сілтеме жарнама болып табылады. Бұл ереже әлеуметтік желілердегі жазбаларға, суреттерге, хэштегтерге және мекеменің сыртқы жарнамасына да қолданылады.

Кездесуге қатысқан кәсіпкерлер реакциясы екіұшты болды. Бір жағынан, мекеме иелерінің бір бөлігі санитарлық қауіпті мойындап, ережелерді сақтауға дайындығын білдірді. Екінші жағынан, кейбір кәсіпкерлер кальян тыйымы бизнеске кері әсер ететінін, клиенттер саны азайғанын, бәсекелестік артқанын жеткізді. Дегенмен, заң бізнестің мүддесінен жоғары тұратынын, халықтың денсаулығы бәрінен бастым екенін барлық мемлекеттік орган өкілдері бірауыздан атап өтті. Мекемелер иелеріне дереу барлық кальянға қатысты мазмұнды жою және келушілерге бақылауды күшейту ұсынылды.

Осы мәселенің маңыздылығын арттыратын тағы бір аспект бар: жасөспірімдер арасындағы кальян шегудің таралуы. Қазақстандық зерттеушілердің деректері бойынша, елімізде 15-тен 24 жасқа дейінгі жастардың арасында кальян шегу соңғы бес жылда айтарлықтай өсті. Бұл тенденция мемлекеттік орган өкілдерін алаңдатады, өйткені жас ұрпақтың денсаулығы ұлт болашағына тікелей байланысты. Оның үстіне, кальян шегу жиі алкогольмен бірге жүретіні де жасырын емес, бұл денсаулыққа тиетін зиянды бірнеше есе арттырады.

Шымкенттегі кездесу — жергілікті деңгейдегі ғана шара емес, ол Қазақстандағы кальян саудасын реттеуге деген жүйелі көзқарастың бөлігі. Болашақта прокуратура мен санитарлық-эпидемиологиялық қызмет рейдтерді жиілетуді, жарнама бұзушыларына қатысты айыппұл мөлшерін арттыруды, сондай-ақ ауқымды ақпараттық науқан жүргізуді жоспарлап отыр. Биліктің мақсаты — тек жазалау емес, алдын алу. Кәсіпкерлерге берілген мерзім — заңды бұзатын барлық мазмұнды дереу жою, олай болмаған жағдайда жауапкершілік айтарлықтай қатаяды. Шымкент тұрғындары мен бизнесі үшін бұл — таңдау сәті: заңды сақтау немесе елеулі айыппұлмен бетпе-бет келу.