Жеке үй иелеріне жаңа міндет: бес метрлік аумақты тазалау заңы іске қосылды

Қазақстанда жеке үй иелерінің жауапкершілігін кеңейтетін жаңа ережелер бір айдан астам уақыт бойы күшінде. 2026 жылдың 26 тамызында Шымкент қаласының Қала ортасын дамыту басқармасының басшысының орынбасары Ауесбек Опабек тиісті ережелердің іске асырылу барысы туралы егжей-тегжейлі түсінік берді. Биылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енген жаңартылған үлгілік абаттандыру ережелері бойынша жеке тұрғын үй иелері өз жер учаскесінің сыртқы шекарасынан бес метр радиусындағы аумақты тазалы ұстауға тиіс. Аталмыш норма Қазақстандағы тұрғын аудандардың санитарлық жай-күйін жақсарту мақсатында қабылданып, бірнеше жылғы талқылаулардың нәтижесінде заң жүзінде бекітілді.
Жаңа ережелердің пайда болуы кездейсоқ емес. Соңғы жылдары Қазақстанның ірі қалаларында, атап айтқанда Шымкент, Алматы және Астанада жеке сектордың тазалығы мен абаттандыру мәселесі жедел сипат алды. Халық саны өсіп жатқан Шымкент сияқты мегаполистерде жеке үйлер маңындағы ретсіздік пен қоқыс жинақталуы коммуналдық қызметтер үшін үлкен ауыртпалыққа айналып отырды. Статистикалық деректерге сүйенсек, Қазақстандағы жеке тұрғын үй қоры барлық тұрғын үй қорының 50 пайыздан астамын құрайды, ал осы үйлердің айналасындағы аумақтардың күтімсіздігі жалпы қала бейнесіне кері әсерін тигізіп келеді. Сарапшылардың пікірінше, коммуналдық және жеке жауапкершілік арасындағы шекараның анық белгіленбеуі бұрын да санитарлық нормалардың орындалмауына жол ашып отырды.
Жаңа ережелер бойынша жеке тұрғын үй иелері өте нақты міндеттер жүктелген. Олар тұрмыстық, құрылыс және өзге де қоқыстарды жүйелі жинап отыруы, шөпті уақытылы шауып тастауы, арам және карантиндік өсімдіктерді жоюы, ағаштар мен бұталарды санитарлық кесуден өткізуі, үйдің фасадын, қоршауды және қақпаны тәртіпті ұстауы тиіс. Қысқы кезеңде аумақты қардан және мұздан тазарту, сондай-ақ мұзға қарсы шаралар жүргізу де иелердің міндетіне кіреді. Ауесбек Опабектің сөзіне қарағанда, аумақтың шекарасы белгілеу мәселесінде де нақтылық бар: егер учаске жол жиегіне, суағар арыққа немесе жасыл аймаққа тіркелген болса, шекара жергілікті атқарушы органның абаттандыру ережелері мен нақты жер бедеріне қарай айқындалады.
Жаңа ережені бұзғандарға предупреждение мен айыппұл қолданылатыны да ерекше назар аудартады. Айта кету керек, бұл санкцияларды енді тек полиция қызметкерлері ғана емес, акиматтардың уәкілетті қызметкерлері де қолдана алады. Бұл тетік жауапкершілікті бірнеше ведомство арасына бөліп, бақылаудың тиімділігін арттыруға бағытталған. Сарапшы-заңгер Асель Нұрмаганбетованың бағалауынша, бұл норма азаматтардың санитарлық жауапкершілігін заң тілімен ресімдеудің маңызды қадамы: "Бұрын ережелер болды, бірақ оларды орындату тетігі нашар жұмыс істеді. Енді нақты субъект — яғни үй иесі — белгіленді, ол өзінің аумағы үшін нақты жауап береді." Шымкентте ережелер күшіне енген бір айдың ішінде бірнеше ондаған тұрғынға предупреждение жасалып, кейбіреулеріне айыппұл тағайындалды. Алайда атқарушы органдар алдымен сындарлы диалог пен ескерту шараларын қолданатынын атап өтті.
Жаңа норманың қолданылуында бірқатар қиындықтар да туындайды. Жалғызбасты зейнеткерлер мен мүмкіндігі шектеулі азаматтарға бес метрлік аумақты өз бетімен тазалау мүмкін болмайтын жағдайлар аз емес. Осыны ескерген жергілікті билік өкілдері мұндай азаматтарға коммуналдық қызметтердің немесе әлеуметтік қызмет орталықтарының жәрдем беруіне жол ашылатынын ескертті. Шымкент қаласының ауданы бойынша коммуналдық сектор жетекшісі Берік Сейітқалиевтің мәліметінше, қалада осындай жалғызбасты зейнеткерлердің тізімі жасалып, оларға атаулы көмек ұйымдастыру жоспарланған. Сонымен қатар, "бөтеннің қоқысын" өз учаскесінен дәлелдеу мәселесі де жеке тұрғындар арасында толғаныс туғызып отыр. Ауесбек Опабектің сөзіне жүгінсек, мұндай жағдайларда куәгерлердің айғағы, бейнекамера жазбалары немесе басқа дәлелдемелер негіз болуы мүмкін.
Қоғамдық реакция екіұшты сипатта. Тазалық пен тәртіпке мән беретін тұрғындар жаңа норманы қолдайды. Шымкенттің Қаратөбе ауданының тұрғыны Мөлдір Сарсенбаева пікірін былай жеткізді: "Кейбір көршілер жылдар бойы үйлерінің алдын түлкінің ініндей ұстады. Енді ережесі бар, жауапкершілігі бар — бұл дұрыс." Алайда бір бөлік тұрғындар нормаларды артық деп санайды және орталық жолдарға жақын орналасқан аудандарда бес метрлік аумақтың іс жүзінде жол бөлігімен тұспа-тұс келетінін айтып, шатасушылық туғызатынын мәлімдеуде. Азаматтық белсенді Нұрлан Әбенов болса биліктен тек жаза қолданумен ғана шектелмей, коммуналдық инфрақұрылымды — қоқыс жәшіктерін, арықтарды, жол жиектерін — да тиісінше жайластыруды талап етеді.
Мамандардың болжамынша, жаңа ережелер Қазақстандағы жеке сектор аудандарының жалпы санитарлық жағдайына оң ықпал ете алады, бірақ норманың тиімді жұмыс жасауы үшін тек айыппұл емес, ынталандыру шаралары да қажет. Халықаралық тәжірибеге үңілсек, Германия мен Жапониядай елдерде де үй иелеріне іргелес аумақ үшін ұқсас жауапкершілік жүктелген — алайда сонда бұл мәдениет ондаған жылдық тәрбие мен инфрақұрылым арқылы қалыптасқан. Қазақстанда да ереженің тиімді атқарылуы үшін қоғамдық санада тазалыққа деген ортақ жауапкершілік рухын тәрбиелеу, коммуналдық қызмет саласына инвестиция салу және ашық диалог жүргізу маңызды болмақ. Жаңа ереженің алғашқы айын бақылаған атқарушы органдар нәтижені оң бағалай отырып, алдағы уақытта жұртшылықпен жұмысты күшейту мен санкция тетіктерін жетілдіру бойынша жоспарларын жариялады.