Шымкенттегі бейімдеу орталығы: әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіндегі шындық пен күдік

7 қазан 2026 жыл. Шымкент қаласындағы Қиын өмірлік жағдайға тап болған адамдарды әлеуметтік бейімдеу орталығы соңғы апталарда қоғамдық назардың ортасына тап болды. Әлеуметтік желілерде тараған бейнежазба орталық тұрғындарының жағдайына күмән туғызып, редакциямыздың тергеу сапарына себеп болды. Журналистер орнында болып, куәгерлермен сөйлесіп, басшылықтан түсіндірме алды. Нәтижесінде сурет күрделі болып шықты — бір жағынан мемлекеттік қаржыландыру мен ресми есептілік, екінші жағынан қоғам сенімін шайқалтқан айыптаулар.
Орталық тарихына үңілсек, мұндай мекемелердің Қазақстанда дамуы 2000-жылдардың басынан бастау алады. Кеңес дәуірінің ыдырауынан кейін елімізде үй-жайсыз қалғандар, бас бостандығынан айырылып, қоғамға оралуға тырысқандар мен жалғызілікті қарттардың саны күрт өсті. Осы мәселені шешу үшін мемлекет жергілікті деңгейде бейімдеу орталықтарын ашуға кірісті. Шымкент орталығы — солардың бірі. Бүгінде мұнда 133 адам тұрады: бездүйегілер, пробациялық есепте тұрғандар, зейнеткерлер. Олардың барлығына уақытша баспана, тамақ және әлеуметтік қызметтер көрсетіледі, құжаттарын қалпына келтіруге көмектеседі.
Бейнежазба желіде тарала салысымен пікірталас дереу лаулап кетті. Онда орталық тұрғындарының зейнетақы мен әлеуметтік төлемдерінен айырылып жатқаны айтылды, шарттары жарамсыздай суреттелді. Шымкент тұрғыны, зейнеткер Зауреш Нұрмағамбетова: «Мен өз анам туралы осындай орындарда не болатынын ойлағанда қорқынышқа түсемін. Мемлекет бұл адамдарды қорғауы тиіс, ал егер ақша ұрланып жатса — бұл қылмыс», — деді. Оның сөзі қоғамдағы жалпы алаңдаушылықты айқын бейнелейді. Алайда редакциямыз орынға барып, тұрғындармен тікелей сөйлескенде, олар төлемдерін өздері алатынын мәлімдеді. Бейнежазбадағы айыптауларды тұрғындардың өзі растамады — бұл маңызды факт.
Орталық директоры Ерлан Алжанов журналистерге жағдайды жан-жақты түсіндірді. Оның айтуынша, барлық тұрғындар поликлиникаларға бекітілген, медициналық тексерулерден өтеді, қажет болса, қызметкерлер оларды емханаға өздері ертіп барады. «Біздің мақсатымыз — осы адамдарды қоғамға қайтару. Олар тек баспана мен тамақ алып қоймайды, психологиялық қолдау, заңгерлік көмек те алады», — деді Алжанов. Оның сөзін Шымкент қалалық жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау басқармасының мәліметтері де растайды: орталықтың 133 тұрғынының 24-і зейнет жасындағы азаматтар болып, олардың барлығы заңда белгіленген төлемдерді уақытында алып отыр.
Дегенмен орталықтың қызметіне байланысты шынайы алаңдаушылық тудыратын сандар да бар. Өткен жылы мекемеде 29 адам қайтыс болған, осы жылдың тоғыз айында — 14. Басқарма бұл адамдардың бәрі зейнет жасындағылар болмағанын атап өтті, алайда мәселе ашық күйінде қалады: ауыр тірлік жағдайынан орталыққа келгендердің денсаулық деңгейі өте төмен болады, бірақ өлім-жітім статистикасы жүйелі медициналық бақылаудың жеткіліктілігі туралы сұрақ туғызады. Әлеуметтік саясат сарапшысы, «Жаңа Бастау» қорының жетекшісі Айгүл Сейтқали бұл мәселені тереңірек зерттеу керек деп есептейді: «Мемлекет орналастырды дегенмен жұмыс бітпейді. Орталықтарда тұратын адамдардың денсаулық жағдайына жүйелі мониторинг жүргізу міндетті болуы тиіс. Ол үшін хаттамалар мен есептілік жүйесін нығайту қажет».
Қаржылық жағдайға келсек, орталықтың жылдық бюджеті 320 миллион теңгені құрайды, оның 190 миллионы қызметкерлер жалақысына жұмсалады. Штатта 80 бірлік қарастырылған. Бұл сандар мекеменің ресурстық мүмкіндіктері туралы белгілі бір суретті береді. Жан басына шаққандағы шығын айына шамамен 200 мың теңгені құрайды — бұл баспана, тамақ, медициналық және психологиялық қызметтерді қамтитынын ескерсек, мамандар бұл соманы шекті деп бағалайды. Сонымен қатар орталық үшін жаңа автомобиль сатып алынды, ал қалалық әкімдік жаңа, 100 орынға арналған ғимарат салуға жер бөлді. Бұл шешімдер мекемені дамытуға ниет бар екенін аңғартады.
Жарақат алған әйелдің жағдайы да жеке назар аударуды талап етеді. Медиктердің деректері бойынша, 13 тамызда оған алғашқы көмек көрсетіліп, жарасы өңделген. Жалынмен күйік диагнозы қойылып, зақымдалған аудан дене бетінің 7 пайызын құраған. Орталық қызметкерлері дер кезінде іс-қимыл жасағанын мәлімдеді. Алайда осы оқиғаның орталық ішінде қалай болғаны туралы нақты мән-жай жария болмады, бұл да үстірт жауаппен шектелуге болмайтын сұрақ болып қала береді.
Бұл жағдай Қазақстандағы әлеуметтік бейімдеу мекемелеріне деген қоғамдық бақылаудың маңыздылығын тағы бір рет дәлелдеді. Әлеуметтік желілердегі бейнежазба кейде дәл ақпарат бермеуі мүмкін, бірақ ол қоғамдық назар аудартатын сигнал ретінде маңызды рөл атқарады. Орталықтың ашықтығы, тұрғындармен журналистердің тікелей сөйлесе алуы — оң белгі. Алайда өлім-жітім статистикасы, бюджет тиімділігі және нақты адам жағдайларын бақылау механизмдерін күшейту — бұлар тек осы бір орталықтың емес, жалпы жүйенің алдындағы міндеттер. Мемлекет осы адамдарға баспана мен нан берумен ғана шектелмей, олардың қадір-қасиетін сақтауды да кепілдендіруі тиіс — себебі бұл жай ізгілік емес, заңда бекітілген құқық.