Қызылорда облысында бес қаржылық пирамида жойылды: алаяқтарға тосқауыл қойылды

Қазіргі цифрлық дәуірде қаржылық алаяқтық жаңа бет алып, халыққа орасан зор зиян келтіруде. 3 тамыз 2026 жылы Қызылорда облысының Экономикалық тергеу департаменті есепті кезеңде аймақта бес қаржылық пирамиданың қызметін тоқтатқанын және жалпы шығынның 59 миллион теңгеден асқанын ресми мәлімдеді. Бұл жаңалық қоғамда кеңінен резонанс тудырып, инвестициялық алаяқтыққа қарсы күрестің маңыздылығын тағы бір мәрте айқын дәлелдеді.
Қаржылық пирамидалар — халықты жоғары пайда уәдесімен алдайтын қылмыстық схемалар. Олардың жұмыс принципі қарапайым: жаңа мүшелер тартылған сайын алғашқы қатысушыларға төлем жасалады, алайда схема сөзсіз күйрейді. Тарихта алғашқы танымал пирамида Чарльз Понзидің 1920 жылғы схемасы болды, содан бері «понзи-схема» деген ұғым бүкіл әлемге тарады. Қазіргі кезде алаяқтар технологияны, әлеуметтік желілерді, криптовалютаны пайдалана отырып, схемаларды одан да күрделі және анықтауға қиын ете түсті. Қазақстандағы ірі пирамидалар туралы алғаш рет 1990-шы жылдары жаппай айтыла бастады, ал кейінгі жылдарда олардың саны мен зияны едәуір өсті.
Облыстық Экономикалық тергеу департаментінің басшысының орынбасары Руслан Нұрланұлы мәселенің ауқымын нақты сандармен сипаттады. Тергеу барысында анықталғандай, зардап шеккен азаматтарға келтірілген жалпы шығын 59 миллион теңгеден асқан. Сот шешімі негізінде 5,6 миллион теңге тұратын автокөлік, сондай-ақ 2,9 миллион теңгеден артық USDT криптоактивтері мемлекет кірісіне тәркіленді. Бұдан басқа, қаржылық пирамида белгілері бар 3 500-ден астам интернет-ресурс бұғатталды. «Бүгінгі таңда департаменттің қызметі жазалау шараларынан алдын алуға қайта бағытталған. Азаматтарды күмәнді инвестициялық ұсыныстарға сенбеуге, кез келген жобалардың заңдылығын мұқият тексеруге және тек ресми ақпарат көздерін басшылыққа алуға шақырамыз», — деп атап өтті Руслан Нұрланұлы.
Осы тергеу аясындағы ең мәнді оқиғалардың бірі — Fari Invest деп аталатын қаржылық пирамиданың ұйымдастырушысына қатысты қылмыстық іс бойынша шығарылған үкім болды. Тергеу барысында сотталушының әлеуметтік желілер мен WhatsApp мессенджері арқылы азаматтарды инвестициялауға тарта отырып, жоғары табыс, алтын бұйымдар мен iPhone смартфондарын ұтып алу мүмкіндігін уәде еткені анықталды. Сот сотталушыны кінәлі деп тауып, оған бес жыл бас бостандығынан айыру, сонымен бірге жеті жыл бойы инвестициялық қызметпен айналысуға тыйым салу жазасын тағайындады. Сарапшылардың пікірінше, бұл үкім аймақтағы осы санаттағы қылмыстарға қатысты ең ауыр жазалардың бірі болып табылады.
Қаржы-экономика саласындағы тәуелсіз сарапшы Айгүл Сейтқалиеваның бағалауынша, мұндай схемалардың кең таралуының басты себебі — халықтың қаржылық сауаттылығының әлі де жеткіліксіз деңгейде екендігі. «Адамдар тез байып кетуге деген тілекпен жанады. Айына 30, 50, тіпті 100 пайыз кіріс уәде еткен кезде, математикалық тұрғыдан бұл мүмкін емес екенін ойламайды. Ойластырылған маркетинг, жарқын суреттер, сенімді сөздер — мінез, осының бәрі адамды бір сәтте сатып алады», — дейді ол. Сарапшы сондай-ақ жастардың криптовалюта арқылы жылдам байып кету туралы контентке ерекше осал екенін атап өтті. Интернет алаяқтары USDT, Bitcoin сияқты криптовалюталарды қолдана отырып, ақша іздерін жасыруды жеңілдетеді, бұл тергеу жұмысын қиындатады.
Республика деңгейінде де пирамидаларға қарсы күрес жүйелі сипат алып жатыр. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) соңғы үш жылда мыңдаған күмәнді сайттарды бұғаттады, жалпы тізімде 15 000-нан астам интернет-ресурс тіркелген. Алайда жаңа платформалар тез пайда болып, жұмысын тоқтатпайды. Статистика бойынша, Қазақстанда қаржылық алаяқтыққа байланысты тіркелген қылмыстар саны 2021 жылдан бері жыл сайын орта есеппен 18 пайызға өсіп келеді. Жалпы аймақтық деңгейде Орталық Азия елдерінің арасында Қазақстан пирамидалық схемаларға ең белсенді қарсы тұратын ел ретінде танылуда.
Департамент блогерлер мен жарнама таратушыларға да ескерту жасады: пирамидаларды ұйымдастырғаны үшін ғана емес, оларды жарнамалағаны үшін де қылмыстық жауапкершілік көзделген. Бұл ереже соңғы кезде ерекше маңызға ие болды, өйткені ықпалды блогерлерді алаяқтар пайдаланып, аудиториясына сенімді жарнама таратқызу жағдайлары жиілеген. Медиасарапшы Бекжан Дәуітовтің сөзінше, «блогер жазасыз деген миф бұзылуда. Егер сен заңсыз жобаны насихаттасаң, сенің де аузың бос қалмайды, бұл — заң талабы». Осы ескерту мыңдаған жазылушылары бар контент жасаушылардың арасында кеңінен тарады.
Болашақта Қызылорда облысының тергеу органдары профилактикалық бағытты одан әрі күшейтпекші. Жоспарда мектептер мен жоғары оқу орындарында қаржылық сауаттылық бойынша дәрістер өткізу, азаматтарға арналған тегін онлайн-кеңестер ұйымдастыру, сондай-ақ жергілікті БАҚ-пен ынтымақтастықты нығайту бар. Тергеушілер халықты кез келген күмәнді инвестициялық ұсыныс туралы арнайы телефон желісі арқылы немесе департаменттің ресми сайты арқылы хабарлауға шақырады. Руслан Нұрланұлының атап өткеніндей, тек бірлескен күш-жігер ғана қаржылық алаяқтыққа тосқауыл қоя алады. Қоғам сергек болса, алаяқтарға орын қалмайды — бұл қарапайым, бірақ өте тиімді қорытынды.