Тоқаев: БҰҰ Жарғысы – саяси мүддеге бейімделетін құрал емес

Тоқаев: БҰҰ Жарғысы – саяси мүддеге бейімделетін құрал емес

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев халықаралық құқықтың іргетасы саналатын Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысына қатысты өткір де маңызды мәлімдеме жасады. 25 сәуір 2026 жыл күні таратылған бұл пікір халықаралық қоғамдастықта кең резонанс тудырды. Мемлекет басшысы БҰҰ Жарғысын «қалауыңа қарай тапсырыспен алдыратын жеңсік ас емес» деп сипаттай отырып, оның қағидаттарын ыңғайына қарай пайдаланатын мемлекеттерге қатысты ашық ескерту жасады. Бұл мәлімдеме қазіргі геосаяси тұрақсыздық жағдайында аса маңызды болып табылады.

Президенттің бұл сөздерін дұрыс түсіну үшін соңғы жылдардағы халықаралық ахуалды еске алған жөн. Дүниежүзінде бірнеше ірі қарулы қақтығыс бір мезгілде жалғасуда. Украинадағы соғыс, Таяу Шығыстағы дағдарыс, Африка континентіндегі тұрақсыздық – осының бәрі БҰҰ-ның іс жүзіндегі тиімділігіне деген күмәнді күшейтіп жіберді. Бүгінгі таңда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі вето өкілеттігінің кесірінен тұйыққа тірелуде. Тұрақты мүшелердің бір-біріне қарсы шешімдерді бұғаттауы нәтижесінде ұйым жаһандық қақтығыстарға тиімді жауап бере алмай отыр. Осы жағдайда Тоқаевтың сөздері жай дипломатиялық риторика емес, нақты мәселені атап өту болды.

Тоқаев БҰҰ Жарғысын біртұтас құжат ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Яғни мемлекеттер өздеріне тиімді баптарды ғана алып, қалғандарын елемеуге хақылы емес. Халықаралық құқық сарапшыларының пікірінше, дәл осы мәселе – заманауи халықаралық қатынастардың ең өткір жарасы. Кейбір ірі державалар өздерінің сыртқы саясатын негіздеу үшін Жарғының белгілі бір баптарын таңдамалы түрде қолданады. Мысалы, халықтардың өзін-өзі билеу принципі мен мемлекеттердің аумақтық тұтастығы принципі арасындағы қайшылықты кез келген тарап өзіне қолайлы жаққа шешуге тырысады. Президенттің мәлімдемесі осы екіжүзділікке тікелей қарсы бағытталған.

Қазақстан өзінің сыртқы саясатында дәйекті бейтараптылық ұстанымын сақтап келеді. Елдің «көпвекторлы» сыртқы саясаты Ресей, Қытай, Батыс елдері және аймақтық серіктестермен теңгерімді қарым-қатынас орнатуға негізделген. Осы тұрғыдан алғанда, Тоқаевтың мәлімдемесі Қазақстанның халықаралық аренадағы ұстанымын тағы да айқындай түсті. Нур-Султан – бүгінгі Астана – ондаған жылдар бойы ядролық қарусыздану, өңірлік бейбітшілік пен диалогты жақтаушы ел ретінде танылды. Осы дәстүрді жалғастыра отырып, Президент халықаралық ұйымдардың беделін нығайту қажеттігін алға тартты.

Халықаралық қатынастар институтының жетекші сарапшысы Айгүл Бекованың пікірінше, Тоқаевтың бұл мәлімдемесі Қазақстанның ғаламдық дипломатиядағы рөлін күшейте түспек. «Президент қазіргі халықаралық жүйенің осал тұсын дәл басып айтты. БҰҰ Жарғысын іріктеп қолдану – бұл халықаралық құқықтың өзіне деген сенімді жоғалтуға апарады. Қазақстан сияқты орта деңгейлі, бірақ беделді мемлекеттердің дауысы бүгін бұрынғыдан да маңызды», – деді ол. Шынында да, БҰҰ Бас Ассамблеясында даусы бар 193 мемлекеттің басым көпшілігі ірі державалардың геосаяси ойынынан тыс, тәуелсіз дауысқа ие болғысы келеді.

Тарихи тұрғыдан қарасақ, БҰҰ 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дүниеге келді. Оның негізгі мақсаты – болашақта ірі соғыстардың алдын алу, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау болды. Алайда 80 жылдан астам уақыт өткен соң, ұйымның бастапқы идеалдары мен бүгінгі шындық арасындағы алшақтық айқын байқалады. Суық соғыс кезінде де, одан кейін де БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі бірнеше рет маңызды шешімдер қабылдай алмай қалды. Косово, Ирак, Сирия, Украина – бұл жанжалдардың бәрінде де ұйым тиімді шешім таба алмады. Тоқаевтың сөздері осы ұзақ тарихтың аясында туындаған сындарлы ескерту болып табылады.

Ең маңыздысы – Президент халықаралық ұйымдарға деген сенімнің сақталуы қажеттігін ерекше атап өтті. Бүгінгі таңда БҰҰ-ға деген сенімнің төмендеуі бүкіл ғаламдық басқару жүйесіне нұқсан келтіруде. Егер мемлекеттер көпжақты институттарға сенуден қалса, ол жердегі бос орынды не толтырады? Жауап қорқынышты: бірпакталық күш, аймақтық гегемония немесе тіпті толық анархия. Осы тұрғыдан Тоқаевтың шақыруы – жай сөз емес, мемлекеттерді жауапкершілікке шақыру болды. Халықаралық ынтымақтастықты жандандыру үшін алдымен БҰҰ Жарғысының принциптерін саяси қажеттіліктен жоғары қою керек.

Қазақстан халқы Президенттің бұл мәлімдемесін зор ықыласпен қарсы алды. Әлеуметтік желілерде пікірталас жанданып, азаматтардың басым бөлігі Тоқаевтың ұстанымын қолдайтынын білдірді. Саясаттанушы Серік Əбдірахманов: «Бұл мәлімдеме Қазақстанның халықаралық аренада өз дауысымен сөйлейтінін тағы да дәлелдеді. Ұйым реформасы – бүгінгі күннің талабы», – деп атап өтті. Шынында да, БҰҰ реформасы мәселесі жылдар бойы талқыланып келеді: Қауіпсіздік Кеңесін кеңейту, вето өкілеттігін шектеу немесе өзгерту, дамушы елдердің өкілдігін арттыру – осының бәрі күн тәртібінде тұр. Тоқаевтың мәлімдемесі осы ғаламдық реформа дискурсына Қазақстанның белсенді үлесін қосуы болып табылады. Елдің болашақ ұрпақтары жаһандық бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайтатын халықаралық жүйе аясында өмір сүруі үшін бүгін дауыс көтеру – лайықты қадам.