Шымкентте 600 мың жаңа оқулық мектептерге таратылды: білім сапасына жауапкершілік артады

11 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласының мектептерінде жаңа оқу жылы дау-дамаймен басталды. Әлеуметтік желілерде белсенділік танытқан ата-аналардың шағымдары билік өкілдерін жедел іс-қимылға мәжбүр етті: қалалық бюджеттен 2,3 миллиард теңге бөлініп, 600 мыңға жуық жаңа оқулық мектептерге таратыла бастады. Оқиға тек Шымкент үшін ғана емес, бүкіл Қазақстан үшін маңызды прецедентке айналып отыр — қоғамдық бақылаудың білім жүйесіндегі ақауларды жоюдың тиімді тетігіне айналғанын дәлелдеді.
Оқу жылының алғашқы күндерінде Шымкент мектептерінің бірқатарында оқушыларға тозған, мұқабасы зақымдалған, беттері жыртылған оқулықтар таратылды. Ата-аналар бұл жайтты фотосуреттермен бірге әлеуметтік желілерге жариялап, білім басқармасының жұмысына өткір сын айтты. Кейбір оқушылардың қолына тіпті 5–7 жыл бұрын пайдаланылған, оқуға жарамсыз деп танылуы тиіс кітаптар тиді. Бұл жағдай қоғамда үлкен наразылық тудырып, оқиға тез арада ресми деңгейге көтерілді.
Шымкент әкімінің орынбасары және әкімдіктің ресми өкілі Сарсен Құранбек мәселені жария түрде мойындап, оның себебін атады: жекелеген мектептерде ескі оқулықтар уақтылы есептен шығарылмаған. «Бұл — басшылардың немқұрайлылығынан туған жағдай. Мектеп директорлары мен білім басқармасының жауапты қызметкерлері тиісті бақылауды жүзеге асырмаған. Олардың барлығына қатысты шаралар қабылданды», — деді ол. Нақты жауапкершілік тетігінің іске қосылғаны — бұл жолғы дағдарыстың оң жағы болды.
Жаңа оқулықтарды сатып алуға бөлінген 2,3 миллиард теңге 14 тамызда өткен қалалық мәслихат отырысынан кейін бекітілді. Қаражаттың жедел бөлінуі — бюрократиялық рәсімдерді жеделдетудің мүмкін екенін көрсетті. Қазақстанда жыл сайын оқулық жеткізу мәселесі жүздеген мектептерде қиындық тудырып келеді. Білім және ғылым министрлігінің деректеріне сәйкес, елімізде жыл сайын 30 миллионнан астам оқулық айналымда болады, ал олардың орташа пайдалану мерзімі 5 жылды құрайды. Алайда іс жүзінде осы мерзімнен асып кеткен кітаптар жиі кездеседі, себебі есептен шығару рәсімі ауқымды қаржылық шығындарды талап етеді.
Білім саласының тәуелсіз сарапшысы Айгүл Сейтқалиеваның пікірінше, Шымкент жағдайы жүйелі мәселенің белгісі: «Оқулықтарды есептен шығару үдерісі барлық өңірлерде бірдей реттелмеген. Кейбір мектептерде бухгалтерлік есеп дұрыс жүргізілмейді, кейбірінде болса жаңа оқулықтарға қаражат бекітілгенімен, уақытылы жетпей қалады. Бұл — тізбектің кез келген буынындағы үзіліс жалпы нәтижеге кері әсер ететін жүйелік ақау». Сарапша сондай-ақ мектеп кітапханашыларының материалдық жауапкершілігін күшейту қажеттігін атап өтті.
Ағымдағы жылы Шымкентте енгізілген цифрлық есепке алу жүйесі осындай жағдайлардың алдын алудың заманауи шешімі ретінде қарастырылып отыр. Бұл жүйе әр мектептегі оқулықтардың санын, жай-күйін және қозғалысын нақты уақыт режимінде бақылауға мүмкіндік береді. Әкімдіктің мәліметінше, цифрлық платформа енгізілгеннен бері инвентаризация қателерінің саны айтарлықтай азайған. Қалалық білім басқармасының басшысы Ержан Сұлтанов жаңа жүйенің артықшылықтарын атап өтті: «Бұрын мектеп директоры оқулықтардың жай-күйі туралы тек жылдық тексеру кезінде есеп беретін. Енді біз кез келген сәтте нақты деректерді көре аламыз. Бұл — есеп беру мәдениетіндегі түбегейлі өзгеріс».
Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстанда оқулық тапшылығы мәселесі тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бері өзекті болып келеді. 1990-шы жылдары экономикалық дағдарыс кезінде мектептерде оқулық жеткіліксіздігі жаппай сипат алды, оқушылар бір кітапты кезекпен пайдаланды. 2000-шы жылдары жағдай жақсарғанымен, оқулықтарды уақытылы жаңарту мәселесі шешілмеді. Бүгінгі Шымкент оқиғасы — сол ескі проблеманың жаңа қырда көрінуі. Айырмашылығы — енді қоғам бұған үндемей қарамайды, ата-аналар өз балаларының құқығын қорғауда белсенді позиция ұстайды.
Шымкент оқиғасының ел көлемінде маңызды салдары бар. Біріншіден, бұл жағдай басқа өңірлер үшін де ескерту ретінде қызмет етеді: ата-аналар мен қоғам қоғамдық бақылаудың тиімді құралына айналды. Екіншіден, цифрлық есепке алу жүйесін республиканың барлық өңірлерінде енгізу қажеттілігі жайлы талқылаулар күшейді. Үшіншіден, мектеп басшыларының жеке жауапкершілігін заңнамалық деңгейде нақтылау туралы ұсыныстар парламент деңгейінде де айтыла бастады. Ата-аналар қауымдастықтарының өкілдері оқиғаны оң бағалады. «Бізді тыңдады, нәтиже шықты. Енді балаларымыз жаңа оқулықтармен сабаққа отырады. Бірақ бұл жеткіліксіз — жүйені түбегейлі өзгерту керек», — деді Шымкенттің Әл-Фараби ауданындағы мектеп ата-аналар комитетінің төрайымы Гүлнар Омарова. Оның сөзі — жай ризашылық емес, жалпы талап.
Жалпы алғанда, Шымкент оқиғасы Қазақстандағы білім жүйесіндегі ескірген басқару мәдениетінің бетін ашты. 600 мың жаңа оқулық таратылуы — дағдарысқа жедел ден қою тұрғысынан жақсы шешім. Алайда маңызды сұрақ қалып отыр: осындай жағдай не үшін алдын ала болдырылмады? Жауапты мойындау — бастама. Жүйелік өзгерістер — мақсат. Шымкент осы екеуінің арасындағы жолда жүр.