Түркістан облысы: шикізаттан қосылған құнды өнімге — экономикалық жаңару жолы

25 мамыр 2026 жыл. Түркістан қаласындағы жаңа этно-туристік кешенде өңірдің болашағын анықтайтын маңызды кездесу өтті. Түркістан облысының әкімі Нұралхан Күшеров аймақтың зиялы қауымымен, кәсіпкерлермен, жастармен және белсенді азаматтармен бас қосты. Бұл кездесу жай ғана есеп беру шарасы емес — облыстың экономикалық трансформациясының жаңа бетін ашатын стратегиялық диалог болды.

Түркістан облысы Қазақстанның оңтүстігіндегі ерекше аймақ. Бір жағынан — Орта Азияның рухани астанасы Түркістан қаласы, бірнеше ғасырлық тарихы бар Қожа Ахмет Йасауи кесенесі, туризм мен мәдениеттің қайнар көзі. Екінші жағынан — ауқымды жер ресурстары, ауылшаруашылығы, кен байлықтары бар ірі өнеркәсіптік потенциал. Дегенмен осы мүмкіндіктерді тиімді пайдалану мәселесі ұзақ жылдар бойы сала маманdarын алаңдатып келді. Шикізатты шетелге ұқсатпай экспорттап, соның нәтижесінде қосылған құнды сырт елдерге беріп жатқан экономика моделі — осы кездесудің басты сын нүктесіне айналды.

Облыс әкімінің алдына қойған деректері айтарлықтай нәтижелерді көрсетті. 2025 жылы өңірдің сыртқы сауда айналымы 3,5 млрд АҚШ долларына жетіп, 34,6 пайызға өсті. Соңғы үш жылда экспорт көлемі 142 пайызға артып, 2025 жылы 1,8 млрд долларды құрады. Бұл сандар бір қарағанда жасампаздықтың белгісіндей көрінеді. Алайда тереңірек талдау мүлде өзге суретті аша түседі: экспорттың негізгі бөлігі өңделмеген шикізатқа тиесілі. Яғни облыс табиғи байлығын сатып, соның орнына дайын өнімді қымбат бағамен қайта сатып алады. Нұралхан Күшеров бұл мәселені ашық мойындады: «Біз экономиканың осал жерлерін анықтадық. Шикізат экспортынан жоғары қосылған құнды өнім өндіруге көшу — біздің стратегиялық бағытымыз».

Бес негізгі стратегиялық сауда серіктесі айқындалды: Ресей, Қытай, Өзбекстан, Германия және Чехия. Бұл елдермен сауда-экономикалық ынтымақтастықты тереңдету, бірақ тек шикізат жеткізушісі ретінде емес, өңделген өнімдер экспорттаушысы ретінде қалыптасу — облыстың жаңа бет-бейнесін айқындайды. Сарапшылар бұл бағытты жоғары бағалайды. Аймақтағы кәсіпкерлер бірлестігінің өкілі Бауыржан Сейітов кездесуде атап өткендей: «Инвесторларға жер телімін ғана ұсынып қоймай, нарық сыйымдылығы есептелген, шикізат көлемі көрсетілген, қаржылық көрсеткіштері бар дайын жобаларды ұсыну — бұл мүлдем жаңа тәсіл. Бұрын мұндай жүйелі ұсынысты облыс деңгейінде көрген емеспіз».

Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес жүргізілген экономиканы диверсификациялау жұмысы нақты нәтиже бере бастады. Республика мен облыстың тауар айналымына кешенді талдау жүргізіліп, өңірдің шикізаттық потенциалы зерттелді. Осы зерттеулер негізінде аудандар мен қалалардың әкімдеріне нақты тапсырма берілді: дайындалған шикізат талдаулары мен бизнес-кейстерге сүйеніп, импортты алмастыру жобаларына белсенді инвестиция тарту. Демек бұдан былай ауданда жоба іздеп жүрген инвестор жай ғана жер телімі мен ауызша уәдені емес, нақты есептерді, нарық зерттеулерін, қаржылық жоспарды қолына алады. Бұл — отандық инвестициялық практика үшін сапалы жаңа қадам.

Кездесуге қатысқан жас кәсіпкер Зарина Ермекова өз ойын бөлісті: «Мен ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу саласында бизнес ашқым келеді. Бұрын мүмкіндіктер мен ресурстарды іздеуге айлар кететін. Енді облыс дайын бизнес-кейстер ұсынатын болса, бастауға деген тосқауыл едәуір азаяды». Зарина сияқты жастардың белсенділігі облыс үшін де, Қазақстанның жалпы ауылды экономикасы үшін де маңызды. Жас буынның кәсіпкерлікке деген ынтасы мен мемлекеттің нақты қолдауы — өсімнің ең берік негізі.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Түркістан өңірі ежелден Жібек жолының маңызды тоғысы болған. Сауда-саттық, өнер мен білімнің орталығы ретінде Орта Азия халықтарын біріктірген. Бүгін де облыс Қазақстанды Өзбекстанмен, Ресеймен, Қытаймен байланыстыратын географиялық тиімді позицияда тұр. Осы географиялық артықшылықты шикізат экспортына емес, өңделген өнімдер транзитіне пайдалану — стратегиялық мүмкіндік. Экономикалық тарихтағы ұқсас жолды Оңтүстік Корея мен Сингапур сияқты елдер бастан кешті: ресурсты тікелей сатудан бас тартып, өнімге айналдыру арқылы экономикалық ұшқыр өсімге қол жеткізді.

Алда тұрған міндеттер аз емес. Шикізаттан жоғары қосылған құнды өнімге көшу — тек инвестиция тартумен ғана шектелмейді. Мамандандырылған кадр дайындау, технологиялық инфрақұрылым, сапа стандарттарына сәйкестік — осының бәрі бірден шешімін талап етеді. Дегенмен бүгінгі кездесуде байқалған ең маңызды өзгеріс — жүйелі ойлаудың пайда болуы. Жеке жобалардың орнына кешенді талдауға сүйенген, нарықты зерттеп, инвесторға нақты ұсыныс дайындайтын облыстық стратегия қалыптасуда. Мұны Түркістан облысы зиялы қауымының өкілі, тарихшы Мұхтар Жақсыбеков «бетбұрыс» деп атады: «Ресурстардың бар екенін бәрі біледі. Ал оны дұрыс пайдалана алу — басқаша деңгейдегі икемділік. Облыс биылғы жылы сол деңгейге шыға бастады». Түркістан облысы шикізаттан — білімге, экспортшыдан — өндірушіге айналу жолын таңдады. Бұл жол қиын, бірақ — дұрыс.