Мақта саласының жаңа белесі: «Дала күні–2026» семинарында озық технологиялар таныстырылды

Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласында маңызды оқиға болды — мақта шаруашылығын дамытуға арналған республикалық «Дала күні–2026» ғылыми-практикалық семинары сәтті аяқталды. 19 қыркүйек 2026 жылы өткен бұл іс-шара Қазақстанның оңтүстік аймақтарындағы мақта өндірісін жаңа сатыға көтеруге бағытталған ірі ғылыми кездесуге айналды. Іс-шараны ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты «Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ұйымдастырды. Семинарға Түркия мен Өзбекстаннан шақырылған шетелдік мамандар, сондай-ақ отандық жетекші ғалымдар мен сала өкілдері қатысып, мақта өсірудің озық тәсілдерін кеңінен талқылады.
Мақта өндірісі — Қазақстан үшін стратегиялық маңызы бар сала. Оңтүстік Қазақстан облысы, атап айтқанда Түркістан өңірі мен Қызылорда аймағы ел ішіндегі мақта өсіретін негізгі аудандар болып табылады. Мамандардың есебі бойынша, Қазақстанда жыл сайын 100 000 гектарға жуық жерге мақта егіледі, ал республиканың жалпы мақта өндіру көлемі 300 000 тоннадан асады. Алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруі, су тапшылығы және ескірген агротехнологиялар салдарынан өнімділік деңгейі айтарлықтай төмендеді. Осы мәселелерді шешу мақсатында ғылыми-зерттеу институты жыл сайынғы «Дала күні» семинарын ұйымдастырып келеді, бірақ биылғы жиын ерекше маңызға ие болды.
Семинардың басты назарын аударған тұс — M.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің (Auezov University) ғалымының жаңа технологиясы болды. Ғалым мақтаның өнімділігін арттырып, суды үнемдеуге мүмкіндік беретін инновациялық агротехнологиялық жүйені таныстырды. Бұл жүйе жасанды интеллект элементтерін қолданып, топырақтың ылғалдылығын, температурасын және минералдық құрамын нақты уақыт режимінде бақылайды. Технологияның бірінші кезеңдегі сынақтары өнімділікті 25–30 пайызға арттырғанын, ал суды тұтыну көлемін 40 пайызға дейін азайтғанын көрсетті. «Бізде жерді де, еңбекті де аямай пайдалану дәстүрі қалыптасып кетті. Ал жаңа технология — жердің мүмкіндіктерін дәл анықтап, оны тиімді пайдалануға итермелейтін жүйе», — деді ғалым өз баяндамасында.
Шетелдік қонақтар да семинарда маңызды тәжірибе бөлісті. Түркиялық делегация елдің Эгей жағалауындағы мақта шаруашылығында қолданылатын тамшылатып суару жүйелерінің тиімділігін нақты цифрлармен дәлелдеді. Түркиялық мамандардың айтуынша, бұл жүйені енгізген фермерлер өнімділікті гектарына орташа 4,2 тоннаға дейін жеткізе алды, бұл Орта Азия орташасынан екі есе жоғары. Өзбекстандық ғалымдар болса, мақтаның зиянкестерге төзімді жаңа сорттарын таныстырды. «Бізде де су тапшылығы бар, бізде де климаттың қысымы бар. Бірге ізденсек, шешімді де бірге табамыз», — деді Ташкенттен келген профессор Шерзод Назаров.
Семинарда талқыланған тағы бір өзекті мәселе — жер қыртысының деградациясы. Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметтері бойынша, Қазақстанның мақта алқаптарының 60 пайызында топырақтың тұздануы байқалады, бұл өнімділікке тікелей кері әсер тіпті. Ғалымдар топырақты сауықтыруға арналған арнайы агрохимиялық препараттар мен биологиялық жолдарды ұсынды. «Топырақ — біздің ең басты байлығымыз. Оны емдемесек, онда өніп-өсетіндей ештеңе қалмайды», — деп атап өтті институт директоры Болат Сейтқали. Бұл мәселені шешу үшін арнайы мемлекеттік бағдарлама жасақтау туралы ұсыныс семинарда жоғары қолдауға ие болды.
Іс-шараға қатысқан ауыл шаруашылығы министрінің кеңесшісі Айгүл Дәуітова ғалымдардың жұмысына жоғары баға берді. «Мемлекет ауыл шаруашылығын дамытуға жыл сайын қомақты қаржы бөледі. Алайда бюджеттен бөлінген қаражат нақты нәтижеге айналуы үшін ғылым мен практика қол ұстасуы тиіс. Бүгінгі семинар дәл осындай алтын көпір болып отыр», — деді ол. Кеңесшінің сөзі залдан үлкен қолдау тапты, өйткені фермерлер мен ғалымдар арасындағы байланыстың бұрын-соңды жеткіліксіз болғаны жиналыс қатысушыларына жақсы таныс.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы мақта өндірісі кеңестік кезеңде жоспарлы экономиканың мүддесіне қызмет еткен сала ретінде дамыды. Арал теңізінің тартылуына алып келген бұрынғы суармалы егін шаруашылығы экожүйелік апаттың ескертуші мысалына айналды. Бүгінгі ғалымдар сол тарихи сабақтан үлгі алып, экологиялық тепе-теңдікті сақтайтын тұрақты егіншілік моделін қалыптастыруға ұмтылуда. «Дала күні–2026» семинары осы жолдағы маңызды кезең ретінде бағаланды.
Семинардың қорытынды мәжілісінде бірқатар іс-шаралық шешімдер қабылданды. Ғалымдар арасында ғылыми алмасуды тереңдету мақсатында Қазақстан, Түркия және Өзбекстан арасында үшжақты меморандумға қол қоюға келісілді. Сондай-ақ Auezov University ғалымының технологиясын 2027 жылы бес пилоттық шаруашылықта сынақтан өткізу жоспарланып отыр. Болашақта бұл технологияны ауқымды енгізу еліміздің мақта экспортын едәуір арттырып, Орта Азия нарығындағы Қазақстанның бәсекелестік орнын нығайтуы мүмкін. Ғылым мен практиканың тоғысуынан туындаған «Дала күні–2026» семинары — Қазақстан ауыл шаруашылығының жаңарған болашағына деген сенімнің айқын белгісі.